In 2004 bracht de toen negentienjarige Harvard-student Mark Zuckerberg 'TheFacebook' uit: een sociaal netwerk waar studenten van de universiteit een connectie met vrienden konden maken. Op 4 februari 2019 bestaat Facebook vijftien jaar. In die tijd is het platform uitgegroeid tot een sociaal medium met 2,3 miljard actieve gebruikers. Op deze manieren is Facebook in vijftien jaar uitgegroeid tot een bijna onontkoombaar bedrijf.

1. Vrijwel iedereen komt in aanraking met Facebook

Het imperium van Facebook bestrijkt niet alleen het gelijknamige sociale medium, maar ook het populaire WhatsApp en Instagram. Inmiddels maakt 94 procent van de Nederlanders van vijftien jaar of ouder met internettoegang gebruik van een Facebook-dienst, bleek in januari uit onderzoek van onderzoeks- en adviesbureau Newcom.

WhatsApp is het populairste sociale medium: 11,9 miljoen Nederlanders gebruiken de chatdienst om (audio)berichten, foto's en video's te versturen. "Hoewel het aantal WhatsApp-gebruikers het afgelopen jaar groeide, is het plafond wel zo goed als bereikt", zegt Newcom-onderzoeker Hans Hoekstra. "Het gaat vooral om tachtigplussers en een deel zeventigplussers die WhatsApp niet gebruiken."

“Facebook heeft een omgeving gecreĆ«erd waar je je lastig uit kunt onttrekken.”
Hans Hoekstra, onderzoeker Newcom

Na WhatsApp zijn Facebook (10,1 miljoen gebruikers), YouTube (8,7 miljoen), Instagram (4,9 miljoen) en LinkedIn (4,6 miljoen) de populairste sociale media. Dat Facebook het zo goed doet, komt volgens Hoekstra vooral doordat het bedrijf het "in het begin goed heeft gedaan".

"Facebook is eigenlijk de opvolger van Hyves", zegt Hoekstra. "Dat was de pionier die in Nederland de weg heeft vrijgemaakt." Volgens de onderzoeker heeft Nederland een pionierspositie. "Toen jongeren van Hyves naar Facebook overstapten, volgde de rest."

Hij voorspelt dat de daling van het aantal gebruikers (Newcom berekende dat 640.000 Nederlanders het afgelopen jaar Facebook vrijwel of helemaal hebben verlaten) de komende jaren ook in andere landen zichtbaar wordt. "De vraag is: in welke mate gaat dat gebeuren?

Facebook-oprichter en -directeur Mark Zuckerberg presenteert de cijfers van zijn sociale media in maart 2015. Facebook schat dat het gecombineerd bereik inmiddels 2,7 miljard mensen is. (Foto: Bloomberg)

2. Facebook is een bron voor nieuws, nepnieuws en 'pulpnieuws'

Het is dankzij sociale media bijna onmogelijk om nog te ontsnappen aan nieuws, concludeerde Joëlle Swart van de Rijksuniversiteit Groningen in 2018 in haar promotieonderzoek naar nieuwsconsumptie. "Zodra iemand iets liket op Facebook (een vind-ik-leuk geeft, red.) krijgen anderen dat op hun tijdlijn te zien", legt zij uit.

Facebook is de afgelopen jaren voor nieuwsmedia een platform geworden om hun artikelen en video's onder de aandacht te brengen. "Nieuwsmedia krijgen nog relatief veel verkeer via Facebook, maar voor gebruikers is ook tv nog altijd heel belangrijk. Daarnaast proberen nieuwsmedia ook op Instagram in te spelen, maar dit sociale medium gaat vooral om jezelf mooi presenteren. Het negatieve karakter van nieuws past op Instagram wat minder."

Volgens Swart zijn mensen tegenwoordig minder geneigd om op Facebook nieuws te delen, maar delen mensen hun nieuws liever direct met familie of vrienden. "Besloten platformen, zoals WhatsApp, zijn wat dat betreft iets veiliger", zegt ze. "Je hebt de controle over wie de berichten te zien krijgt."

Naast traditioneel journalistiek nieuws doen op sociale media ook 'nepnieuws' en onzinnieuws de ronde: politiek en commercieel gemotiveerde desinformatie.

Sinds de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 ligt de aandacht met name op nepnieuws. Daarnaast is in Nederland de helft van alle Facebook-gebruikers ooit actief in aanraking gekomen met commercieel gedreven onzinnieuws, concludeerden onderzoekers van de Universiteit Leiden in januari. Dit soort 'pulpnieuws' - met sensationele koppen die uitnodigen om door te klikken - heeft op Facebook een veel groter bereik dan traditioneel nieuws.

3. Facebook heeft online adverteren veranderd

Naast nieuwsmedia hebben ook andere merken hun plek op Facebook en Instagram gevonden. "Facebook biedt bedrijven de mogelijkheid om mensen in hun tijdlijn heel direct te benaderen met reclames", zegt Efthymios Constantinides. Hij is onder meer onderzoeker naar marketing op sociale media aan de Universiteit Twente.

“Bedrijven die op Facebook reclame maken, hebben een voordeel ten opzichte van concurrenten.”
Efthymios Constantinides, onderzoeker marketing en sociale media

"Ten opzichte van traditionele manieren om reclame te maken, zoals het doen van marktonderzoek, is dit veel sneller en efficiënter. Bedrijven die op Facebook reclame maken, hebben een voordeel ten opzichte van concurrenten die dat niet doen: je kunt goedkoper mensen bereiken en hebt direct meetbare resultaten."

"De discussie loopt nu of traditionele methodes van adverteren over vijf of tien jaar nog wel bestaan", zegt Constantinides. "Die kosten veel tijd en geld, en door de hoeveelheid data (die mensen via Facebook of Instagram ook zelf beschikbaar stellen, red.) wordt het alleen maar makkelijker, effectiever en goedkoper."

Facebook boekte in 2018 een omzet van 55 miljard dollar (bijna 48 miljard euro) aan advertentie-inkomsten. De winst kwam uit op bijna 6,9 miljard dollar, ruim 60 procent meer dan in 2017. Is het bedrijf een blijvertje? "Dat denk ik wel", zegt de onderzoeker. "Woensdag is (met de presentatie van de jaarcijfers, red.) bekend geworden dat Facebooks inkomsten opnieuw hoger zijn, ondanks dat 640.000 minder Nederlanders gebruikmaken van Facebook."

Met groeiende macht komt groeiende verantwoordelijkheid. In 2018 moest Mark Zuckerberg zich verantwoorden tegenover zowel het Amerikaanse Congres als het Europees Parlement. (Foto: ANP)

Kun je nog ontkomen aan Facebook?

"Dat kan natuurlijk wel, maar ik denk dat je dan aardig snel in een sociaal isolement valt", zegt Newcom-onderzoeker Hoekstra. "Je kunt elkaar natuurlijk fysiek zien en sms'en, maar Facebook heeft een omgeving gecreëerd waar je je lastig aan kunt onttrekken."

"Hun marktmacht is ook dusdanig groot dat zij het kapitaal hebben om een concurrent in te lijven", zegt hij. "Dat is precies wat er met Instagram en WhatsApp gebeurd is."

In januari maakte Facebook bovendien bekend de intentie te hebben om de infrastructuur van de chatdiensten van Facebook Messenger, Instagram en WhatsApp te integreren, om de concurrentie met andere chatdiensten beter aan te kunnen.

"Dat maakt communiceren voor gebruikers een stuk makkelijker. Maar als ze het combineren, worden mensen zich misschien meer bewust dat het allemaal bij elkaar hoort. Daarin lopen ze een risico, zeker in deze fase waarin ze onder een vergrootglas liggen."

Gezocht: Facebook-stoppers

  • Had jij een Facebook-account, maar ben je inmiddels gestopt? Deel dan in de NUjij-reacties je ervaringen en vertel ons of je inderdaad in een 'sociaal isolement' viel!