De rechtsbescherming van burgers zou in het geding zijn, omdat de twee geheime diensten de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (Wiv2017) - in de volksmond 'sleepwet' of 'aftapwet' genoemd - nog niet goed uitvoeren. 

Dat leidt tot "hoge risico's" voor onrechtmatig handelen door de diensten, constateert de toezichthouder CTIVD in een eerste ''stevige'' rapportage over de Wiv die dinsdag werd gepubliceerd.

De wet is op 1 mei van dit jaar van kracht geworden en geeft inlichtingendiensten bevoegdheden om gegevens op grote schaal te onderscheppen, voor bijvoorbeeld het onderzoeken of opsporen van criminelen en terroristen.

Maar zowel de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) als de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) schiet op meerdere punten flink tekort.

De waakhond stelt onder meer dat het interne beleid van de diensten nog niet goed is ingericht op de nieuwe wet. Zo zijn werkprocessen en de technische systemen nog niet aangepast op de nieuwe situatie.

Waarborgen voor rechtsbescherming ontbreken nog

Door de wet hebben de AIVD en de MIVD meer bevoegdheden gekregen om de nationale veiligheid beter te kunnen dienen. Tegelijk zijn er ook waarborgen in de Wiv ingebouwd om de rechtsbescherming van burgers te regelen. En juist die ontbreken nog, geheel of gedeeltelijk, stelt de CTIVD.

Er kleven nu onder meer risico's aan de onderschepping van bulkgegevens van burgers. Over dit 'sleepnet' werd een felle maatschappelijke discussie gevoerd. De AIVD en MIVD zijn verplicht om de data zo gericht mogelijk te verwerven en daaruit zo snel mogelijk de relevante gegevens te selecteren. Op die manier wordt zo min mogelijk inbreuk gemaakt op de privacy van mensen van wie ook gegevens zijn opgeslagen, maar die niet nodig zijn.

Maar volgens de CTIVD zijn de filtering en de beoordeling van de relevantie niet herkenbaar in het werkproces verankerd. De waakhond gaat hier nader onderzoek naar doen.

Inlichtingendiensten moeten concrete stappen zetten

De diensten moeten volgens de waakhond nog veel en concrete stappen zetten om te voldoen aan de eisen van de Wiv. ''Het is een stevige boodschap'', beaamt een woordvoerder van de toezichthouder. De achterstand kan volgens haar te maken hebben met de omvattendheid van de nieuwe wet, die de diensten mogelijk hebben onderschat.

''Omdat het operationele diensten zijn, leggen zij vooral de nadruk op de nationale veiligheid. Maar in de nieuwe wet moet de rechtsbescherming van de burgers gelijk opgaan.''