De Ubers, Helplings en Airbnbs schudden in rap tempo traditionele sectoren op. Gaat de politiek deze innovaties omarmen of afstoten?

Coalitiepartijen VVD en PvdA lijken verdeeld. Waar de VVD wil inzetten op deregulering om de initiatieven de ruimte te geven, vreest de PvdA vooral voor de positie van werknemers.

Wat zijn de effecten van wat de modeterm 'deeleconomie' heeft gekregen? Taxichauffeurs zien hun ritten overgenomen worden door particulieren, schoonmakers vrezen voor een 'race to the bottom' qua loon en arbeidszekerheid, en hotels dreigen klanten te verliezen aan Airbnb.  

Regelmatig popt er een potentiële bedreiging op voor bestaande markten. De ontwikkelingen zorgen voor dilemma's in politiek Den Haag. Aan de ene kant wordt de innovatiekracht in Nederland geroemd en wil het kabinet deze initiatieven alle ruimte geven.

Aan de andere kant vormen de nieuwe initiatieven een bedreiging voor diverse gereguleerde branches en voor de werknemers die hierdoor steeds meer gedwongen worden tot ad-hocklussen tegen beperkt tarief.

Minstens vier bewindspersonen breken zich momenteel het hoofd over de nieuwe initiatieven. Zo moet minister Lodewijk Asscher (Sociale Zaken) een antwoord vinden op schoonmaakdienst Helpling. Via deze app is het boeken van een particuliere schoonmaker een fluitje van een cent geworden. 

Volgens de dienst zelf past dit binnen de regels voor particuliere dienstverlening aan huis en valt Helpling dus niet onder de schoonmaak-cao. De dienst brengt slechts aanbieder en opdrachtgever bij elkaar, vindt het bedrijf, als een online variant van het advertentiebord in de supermarkt.

“Deze dienst brengt slechts vraag en aanbod bij elkaar.”

​Dagloner

De PvdA vraagt zich echter af of de dienst als bemiddelaar feitelijk kan worden aangemerkt als schoonmaakbedrijf en dus onder de cao-afspraken hoort te vallen. "Ze vragen een verklaring omtrent gedrag en doen acquisitie, maar schuiven de aansprakelijkheid af", aldus Kamerlid John Kerstens. Hij vreest voor uitholling van arbeidsrechten en ondermijning van collectieve afspraken voor arbeidsvoorwaarden.

Tijdens de begrotingsbehandeling zei hij onlangs zelfs dat de tijd lijkt terug te keren van "de dagloner die 's ochtends met de pet in de hand maar moet afwachten of er die dag werk (en dus brood) voor 'm is". Een tweedeling dreigt volgens hem, en dat is voor de PvdA "onacceptabel".

Ook Asscher heeft een speerpunt gemaakt van het aanpakken van wat hij "de doorgeschoten flexibilisering van de arbeidsmarkt" heeft genoemd.

Toch lijkt het in steeds meer sectoren de kant van de flexibilisering op te gaan en dus kunnen Asscher en Kerstens hun borst nat maken. Benedikt Franke, mede-oprichter van Helpling, zei onlangs in een interview met NRC dat hij met Helpling breder wil gaan opereren, bijvoorbeeld met tuiniersklussen of oppasklussen. Eerder was via een site als Werkspot ook al heel eenvoudig een klusjesman te bestellen.

Anne Mulder (VVD) ziet geen probleem in de schoonmaakdienst. "Deze dienst brengt slechts vraag en aanbod bij elkaar."

Uber

Hetzelfde dilemma geldt feitelijk ook voor taxidienst Uberpop. Particulieren die elkaar een lift geven, dat kan moeilijk verboden worden, zou je in eerste instantie zeggen. Maar staatssecretaris Wilma Mansveld (Infrastructuur) heeft al gezegd dat Uberpop illegaal is, omdat de dienst zich niet houdt aan de geldende taxiregels.

Zo moeten taxichauffeurs onder andere een taximeter en boordcomputer aan boord hebben, rusttijden in acht nemen en een vog-verklaring bezitten om in aanmerking te komen voor een vergunning. Bij Uberpop bieden particulieren zich aan als chauffeur en dat gaat verder dan eenvoudig carpoolen, zo oordeelt Mansveld.

Ze is momenteel bezig met een evaluatie van de Taxiwet om te kijken of er regels bestaan die innovatie belemmeren.

Op de schop

Coalitiepartij VVD vindt echter dat de taxiregels op de schop kunnen. Onder meer de regels voor rusttijden, de verplichte verklaring omtrent gedrag, de taximeter en de maximumprijzen kunnen worden geschrapt.

"De overheid heeft allerlei kwaliteitseisen bedacht ter bescherming van de consument, maar die bescherming zit in een initiatief als Uber ingebouwd. Slechte chauffeurs krijgen slechte recensies en zullen dus gemeden worden door de klanten", aldus VVD-Kamerlid Barbara Visser.

Bovendien werken de taxiregels volgens haar prijsopdrijvend en houdt het de keuzevrijheid van de consument beperkt.

"Logisch dat zich dan nieuwe initiatieven aandienen, zoals Uber, die de klant in positie brengen om zelf te kiezen, op ieder moment van de dag waar je ook bent", aldus Visser. "Zorg er dus voor dat de taxi-ondernemer kan concurreren op prijs en kwaliteit. Dit is wat een initiatief als Uber duidelijk laat zien. Je hebt dan geen extra overheidsregels nodig." 

Twee gezichten

Maar ook hier ligt de "race to the bottom" met lage beloningen waar de PvdA voor vreest op de loer. "Uber is een bedrijf met twee gezichten", stelt PvdA-Kamerlid Duco Hoogland. "Het is mooi dat mensen een goedkope taxi kunnen boeken, maar het is van de gekke dat er geen belasting wordt betaald en de Taxiwet wordt ontdoken. Hierdoor worden de directeuren van Uber rijk, maar zijn de klant en de chauffeur de sjaak." 

Overigens vindt Visser dat de fiscale regels ook door nieuwe initiatieven als Uber gewoon moeten worden nageleefd.

Airbnb

Bij Airbnb en het vergelijkbare Wimdu spelen vergelijkbare vraagstukken. De particuliere kamers voldoen niet aan allerlei prijsopdrijvende eisen, bijvoorbeeld in verband met brandveiligheid, waar hotels wel aan moeten voldoen. Bovendien zorgen de toeristen niet zelden voor overlast en worden huurwoningen illegaal verhuurd.

Uit onderzoek van KPMG blijkt dat 40 procent van de hotels inmiddels last hebben van de online verhuurdienst.

Minister Stef Blok (Wonen) beschouwt het opstellen van regels voor verhuur vooralsnog als een gemeentekwestie en een zaak voor de woningcorporaties. In Amsterdam zijn er inmiddels regels opgesteld, maar de handhaving is lastig.

Wederopbouw

De diverse apps zijn inmiddels een relevant onderdeel van de economie geworden die past in een niet te keren trend van verzelfstandiging en flexibilisering. Volgens Visser komt die trend voort uit de manier waarop het sociale zekerheidsstelsel ooit is ingericht. "Die stamt nog uit de periode van de wederopbouw, maar past niet meer in deze tijd. Mensen werken niet meer hun hele leven bij dezelfde werkgever, maar ons hele systeem is wel hier op gericht", stelt ze.

"Cao's en regels als loondoorbetaling bij ziekte maken arbeid duur en mensen in dienst nemen riskant. Hiermee bereiken we juist het tegenoverstelde van wat we willen namelijk minder in plaats van meer werkgelegenheid."

Volgens haar geeft dit dus ruimte aan initiatieven als Airbnb, Helpling en Uber. "Werkgevers en consumenten altijd zullen kijken naar de goedkoopste manier om in hun behoefte te voorzien. Er zal in de nabije toekomst nog veel meer dienstverlening straks op een vergelijkbare manier worden aangeboden. Denk aan transportondernemingen die je als consument kunt inhuren om je aankoop die je op Marktplaats hebt gekocht op te halen."

Volgens Kerstens moet per geval gekeken worden of maatregelen nodig zijn. "In het ergste geval kun je een initiatief verbieden, maar anders is een bepaalde vorm van regulering mogelijk. Hip en modern is prima, maar we moeten alert zijn op de positie van werknemers", stelt hij. "We hebben niet voor niets cao-afspraken, omdat we allemaal pensioen en arbeidsomstandigheden belangrijk vinden. Maar die afspraken kunnen alleen bestaan als iedereen zich er aan houdt."

Debat

Duidelijk is wel dat de politiek nog geen panklaar antwoord heeft op de sectoropschuddende innovaties die in rap tempo een factor van belang worden in de economie. Met name over de positie van werknemers zal nog een stevig debat gevoerd worden en daarbij lijken de coalitiepartijen VVD en PvdA lijnrecht tegenover elkaar te staan.

Minister Henk Kamp (Economische Zaken) heeft inmiddels opdracht gegeven voor een arbeidsmarktverkenning door de Sociaal-Economische Raad. De conclusies hiervan worden in het voorjaar verwacht.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend