AMSTERDAM - Een 'iAutoriteit' met flinke bevoegdheden moet burgers bijstaan die verstrikt zijn geraakt in de digitale informatiehuishouding van de overheid. Daarvoor pleit de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in een dinsdag verschenen advies.

De politiek concentreert zich traditioneel meer op de technische uitvoering van automatiseringsprojecten, dan op een samenhangend beeld van de informatiesamenleving.

De raad constateert in het rapport dat de ontwikkelingen op het gebied van ict bij de overheid daardoor ver vooruitlopen op het beleid.

Onbegrensd

Talloze overheidsinstellingen verzamelen informatie en wisselen die onderling uit, zoals bij het Elektronisch Kinddossier, de internationale uitwisseling van passagiersgegevens of de opslag van biometrische gegevens bij de aanvraag van een paspoort.

Maar omdat dergelijke initiatieven ad hoc worden genomen, ontbreekt regie en is de ontwikkeling van de 'iOverheid' onbegrensd.

Onterecht strafblad

Volgens de WRR schuilen daarin gevaren. De onderzoekers wijzen bijvoorbeeld op de zaak-Kowsoleea, waarbij een onschuldige burger dertien jaar lang werd verward met een gevaarlijke drugscrimineel, nadat hij het slachtoffer was geworden van identiteitsfraude. Het bleek bijzonder moeilijk om zijn gegevens overal waar die werden opgeslagen blijvend te corrigeren.

Daardoor kreeg hij onterecht een strafblad, werd hij geregistreerd als ongewenst vreemdeling, ondervond hij problemen met reizen vanaf Schiphol, en werd hij voor het oog van zijn kinderen met veel machtsvertoon gearresteerd.

De Nationale Ombudsman oordeelde in 2008 vernietigend over het onvermogen van de overheid om de gegevens aan te passen.

Profielen

Ook gebruikt de 'iOverheid' steeds vaker verschillende gegevensbronnen om digitale profielen van burgers op te stellen, die dan een rol kunnen spelen in beleidsvorming, opsporing of zorg. Zo worden dergelijke profielen bijvoorbeeld gebruikt om ernstige vormen van kindermishandeling te voorkomen.

De onderzoekers waarschuwen echter dat dergelijke digitale profielen soms een eigen leven gaan leiden. Ze zijn samengesteld uit gegevens die uit hun oorspronkelijke context zijn gehaald, en vervolgens deel gaan uitmaken van de nieuwe context van het profiel.

Als instanties beleid voeren aan de hand van de aldus ontstane 'digitale dubbelganger', kunnen burgers worden belemmerd in hun keuzevrijheid, aldus het rapport.

Complot

Volgens de Raad gaat het evenwel te ver om te spreken van een Big Brother of een surveillancemaatschappij: zo'n term suggereert een vooropgezet complot, terwijl volgens de onderzoekers juist het ontbreken van een overkoepelende visie het probleem is.

De onderzoekers bepleiten daarom de instelling van een 'permanente commissie voor de iOverheid', die jaarlijks aan het parlement moet rapporteren. Die commissie moet een bredere blik hebben op de ontwikkeling van de 'vernetwerkte overheid' en daarover adviseren.

iAutoriteit

Tegelijk moet een iPlatform burgers inzicht verschaffen over de informatie die over hen verzamelt, wie daar toegang toe krijgen, en waarom. Een iAutoriteit met 'stevige bevoegdheden' moet hun helpen te zorgen dat onjuiste gegevens daadwerkelijk worden gecorrigeerd. De Raad stelt voor om bestaande organisaties, zoals het Meldpunt ID-fraude, in de iAutoriteit op te nemen.

Het rapport van de WRR is dinsdag aangeboden aan het kabinet.