We zitten langer achter beeldschermen dan ooit. Overdag Teams en Zoom, 's avonds Netflix en PlayStation. In de rubriek Gezond of niet duikt gezondheidsjournalist Tijn Elferink in een onderwerp waarover verwarring bestaat. Dit keer: worden onze ogen slechter van al die schermen?

De helft van de jongvolwassenen heeft vanwege bijziendheid een bril nodig. Zolang het oog in de groeifase zit, is een toename van de minsterkte af te remmen. "Door minder beeldschermen te gebruiken en meer naar buiten te gaan", zegt Clair Enthoven, promovenda oogheelkunde en epidemiologie aan het Erasmus MC in Rotterdam. Door de lockdown gebeurt het tegenovergestelde. "Ik houd met name voor kinderen mijn hart vast."

Alle kinderen worden geboren met een kleine plussterkte. Het oog groeit en naarmate het oog langer wordt, neemt de plussterkte af. Het oog zou op precies nul moeten stoppen, maar ogen groeien steeds vaker door. Meer en meer mensen hebben daardoor een minsterkte. Dat heet bijziendheid of myopie.

“Als ouders bijziend zijn, hebben hun kinderen ook meer kans om bijziend te worden.”
Clair Enthoven, oogheelkundige

Grote problemen doen zich pas later voor

Dat doorgroeien is erfelijk, weet Enthoven, die zich specialiseerde in leefstijlfactoren. "Als ouders bijziend zijn, hebben hun kinderen ook meer kans om bijziend te worden. Maar de snelle stijging kan niet alleen daardoor komen. We wonen vaker in steden, gaan minder naar buiten en werken meer dicht bij werk, zoals op een scherm."

Het oog is gemaakt om veraf te kijken. "Het past zich aan omdat we vaker dichtbij kijken", zegt Enthoven. "Het is voor het oog makkelijker om dan wat langer te zijn. Daardoor rekt het weefsel op en wordt het dunner. Het risico op bloedingen en loslaten van het netvlies neemt toe."

Op jonge leeftijd is het gevolg hooguit een bril. Grote probleem doen zich pas jaren later voor. "Van de mensen met -6 of erger wordt 30 procent slechtziend of blind. Een oplossing of behandeling is er nog niet."

“Van de mensen met -6 of erger wordt 30 procent slechtziend of blind.”
Clair Enthoven, oogheelkundige

Na schermloze week namen klachten af

Het toegenomen schermgebruik heeft ook invloed op slaapkwaliteit. Ledschermen zenden relatief veel blauw licht uit. Blauw licht remt de aanmaak van het slaaphormoon melatonine meer dan een kaars of een gloeilamp. Het RIVM deed onderzoek naar jongeren die dagelijks voor het slapen gaan een scherm gebruiken. "Ze vallen later in slaap, slapen korter en worden 's nachts vaker wakker", zegt onderzoeker Martijn Dollé. "Ook hebben ze overdag vaker moeite om wakker te blijven."

Na een schermloze week namen de klachten af, constateerde het RIVM in samenwerking met het Amsterdam UMC en het Nederlands Herseninstituut. In de avond een oranje slaapbril dragen werkt ook. De Somnoblue van Koos Meijer filtert het blauwe omgevingslicht volledig. "Je brein denkt daardoor dat je in een donkere kamer bent."

Zijn slaapbril wordt inmiddels in ruim dertig ziekenhuizen gebruikt door medewerkers die onregelmatige diensten werken. "Ik raad aan de bril elke dag op hetzelfde tijdstip, een à twee uur voor het slapengaan, op te zetten. Zo weet je lichaam: de dag is om, het is tijd om te gaan slapen."

“Kinderen hebben niet alleen online les, maar ze fietsen ook niet meer naar school.”
Clair Enthoven, oogheelkundige

Steeds meer kinderen hebben een bril met minglazen nodig

Over effecten van het toegenomen schermgebruik op slaap is nog niets te zeggen. China was het eerste land dat in lockdown ging vanwege de uitbraak van COVID-19. Daar zien wetenschappers een alarmerende toename van bijziendheid. Enthoven verwacht ook in Nederland een verslechtering. "Kinderen hebben niet alleen online les, maar fietsen ook niet meer naar school en gaan in de pauze vaak niet naar buiten."

Enthoven roept ouders dringend op hun kinderen vaker en langer naar buiten te sturen, minimaal twee uur per dag. Van de zesjarigen haalt 31 procent dat en van de negenjarigen 14 procent. Dat is niet alleen belangrijk om veraf te kijken. "Fel licht remt de groei van het oog." En als je je kinderen laat gamen, laat ze dat dan op de televisie doen, zegt Enthoven. "Hoe groter de afstand tussen je ogen en het scherm, hoe beter."

Steeds meer kinderen hebben een bril met minglazen nodig. Het goede nieuws is: de achteruitgang van het oog is te remmen door naar buiten te gaan, meer in de verte te kijken en minder op beeldschermen te kijken. Het slechte nieuws: dat heeft zin zolang het oog in de groeifase zit (tot ongeveer het twintigste levensjaar). Voor volwassenen met een minsterkte is het al te laat; zij lopen op latere leeftijd beduidend meer kans op oogproblemen of blindheid.