Winterzwemmen is populair. Mede door de sluiting van zwembaden en sportscholen zoeken meer mensen het koude water op. In de rubriek Gezond of niet duikt gezondheidsjournalist Tijn Elferink in een onderwerp waar verwarring over bestaat. Dit keer: kou.

"Kou ís niet leuk", zegt huisarts Monique Tjon-A-Tsien. "Zodra het koud wordt, zetten we de verwarming aan en trekken we handschoenen aan. Daardoor is ons lichaam lui geworden." De huisarts zwom zes jaar geleden met een handjevol mensen in de zee bij Kijkduin, inmiddels zijn dat er honderden. "Het duurde vijf maanden voordat ik me in zee volledig kon ontspannen. En nog steeds heb ik moeite om de douche op koud te draaien. Maar het is het waard, want daarna krijg je zo'n mooi cadeautje."

De acute kou van de zee of douche zorgt voor een cold shock response. Het lichaam zet alles op alles om de kerntemperatuur van 37 graden te handhaven. Het bloed trekt uit de vingers en tenen om het meest vitale warm te houden: de organen. In de bijnieren wordt adrenaline en noradrenaline vrijgemaakt. Daarna komt cortisol. Allemaal stresshormonen die ervoor zorgen dat de bloeddruk, hartslag en ademhaling omhooggaan.

“Na de kou gaat je bloeddruk omlaag, maar de positieve effecten van de betere doorbloeding blijven.”
Leonard Hofstra, cardioloog

"Zo genereert het lichaam warmte", zegt cardioloog Leonard Hofstra. "Na de kou gaat je bloeddruk omlaag, maar de positieve effecten van de betere doorbloeding blijven." Hofstra, tevens hoogleraar risk profiling in heart disease aan het VUmc, geeft daarbij ook aan dat mensen die koud afdouchen zich voor 29 procent minder ziek melden.

Chronische stress is slecht voor het immuunsysteem, terwijl kortdurende stress juist goed is. "Het lichaam maakt dan extra witte bloedlichaampjes aan", legt Tjon-A-Tsien uit. "Soldaatjes die zorgen voor een betere afweer. Zodra de kou weg is, zegt het lichaam: stop maar met het aanmaken van die stresshormonen. Die extra soldaatjes zijn er dan nog."

Aanjagen van stofwisseling

Kou kan ook helpen om af te vallen, weet arts en onderzoeker Mariëtte Boon. "Kou activeert je lichaamseigen bruin vet, een speciaal type vet dat vetten en suikers omzet in warmte. Samen met het feit dat kou via rillen door je spieren je stofwisseling aanjaagt, kan kou dus gunstig zijn voor je metabolisme. Uit recent onderzoek weten we: wie dagelijks zonder dikke kleding twee uur doorbrengt in een ruimte van 17 graden, verliest op termijn vetmassa."

Bij mensen die geen kou gewend zijn, kan kou volgens Tjon-A-Tsien ook pijn doen. "Ons lichaam is zó ingenieus dat het endorfinen gaat aanmaken; lichaamseigen pijnstillers." Enfdorfine is echter ook een gelukshormoon. "Daarom kom je zo blij uit het water." Bij hardlopers wordt die roes de runner's high genoemd, maar het gebeurt ook bij andere sporten. "Daarom zien mensen er vaak tegenop om te gaan sporten en zeggen ze achteraf: het was heerlijk! Hetzelfde geldt voor kou."

Bij sommige mensen kan het even duren voordat endorfine wordt aangemaakt, weet Tjon-A-Tsien. "Door stress, bijvoorbeeld door corona, is het hormoonsysteem verstoord." Ze adviseert winterzwemmen daarom rustig op te bouwen "Ga nooit alleen en doe een goede warming-up." In Rusland hakken ze een wak, een stukje hardlopen tot je zweetdruppeltjes hebt is ook goed.

Mensen zien er vaak tegenop om te gaan sporten, maar vonden het achteraf heerlijk. Hetzelfde geldt voor kou, stelt huisarts Monique Tjon-A-Tsien.

Mensen zien er vaak tegenop om te gaan sporten, maar vonden het achteraf heerlijk. Hetzelfde geldt voor kou, stelt huisarts Monique Tjon-A-Tsien.
Mensen zien er vaak tegenop om te gaan sporten, maar vonden het achteraf heerlijk. Hetzelfde geldt voor kou, stelt huisarts Monique Tjon-A-Tsien.
Foto: NU.nl/Ben Saanen

Blijf niet té lang in het water

"Ga als beginner tot en met je schouders, zwemmen hoeft niet. Zodra het ademhappen weg is, ben je klaar; bij de meesten is dat na dertig seconde." Het is geen wedstrijd, benadrukt ze, en ze adviseert jezelf niet te pijnigen. "De zee is nu een graad of 5 en kou kan als je er te lang in blijft dodelijk zijn."

De huisarts is blij dat inmiddels zoveel mensen winterzwemmen. "Dat levert meer bewijs op." Tjon-A-Tsien is groot voorstander van geneeskunde gebaseerd op wetenschappelijke bewijzen. "Ik heb inmiddels tachtig winterzwemmers onderzocht en daar wil ik een wetenschappelijke publicatie van maken. Samengevat: winterzwemmen is een activator van een gezondere leefstijl met meer bewegen en gezonder eten."

Het oordeel

Kou heeft een positief effect op de weerstand en het stimuleert de bloedsomloop. Ook activeert het bruin vet, wat kan helpen om af te vallen. Maar misschien het allerbelangrijkste: kou maakt gelukshormonen vrij die je een fijne roes en een mentale boost geven.