Door de coronacrisis is alleen zijn voor veel mensen voorlopig het nieuwe normaal geworden. Eenzaamheid ligt dan al snel op de loer. Maar is het altijd slecht om je eenzaam te voelen?

"Mensen hebben een talent voor eenzaamheid," zegt filosoof Marjan Slob. Zij schreef het boek De lege hemel met de vraag: hoe kan het dan mensen zich eenzaam voelen? En wat is het verschil met alleen zijn?

In 2019 voelde bijna een op de tien Nederlanders zich weleens eenzaam volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Tijdens de lockdown nam dat aantal volgens onderzoek van het RIVM enorm toe: 60 procent zou zich enigszins tot sterk eenzaam voelen.

Maar voor Slob is eenzaamheid zo subjectief, dat het onmogelijk in vragenlijsten te vangen is. "Ik kan mezelf een 7 geven qua gevoel van eenzaamheid. Maar ik weet niet hoe dat in verhouding staat tot iemand anders. Dat kun je niet weten, want het gevoel zit vanbinnen."

“Alleen zijn is een fysieke toestand. Ik kan me ook heel vol en rijk voelen als ik alleen ben.”
Marjan Slob, filosoof

Hoe moeten we eenzaamheid dan wel begrijpen? Slob stelt dat eenzaamheid in de kern het gevoel is van een gebrek aan verbinding.

"Alleen zijn is een fysieke toestand. Ik kan me ook heel vol en rijk voelen als ik alleen ben. Tegelijkertijd kan ik ook eenzaam zijn als ik met een groep mensen ben bij wie ik weinig verbinding voel, zoals toen ik op de middelbare school zat. Ik dacht daar vaak: wat doe ik hier?"

Alleen zijn kan creatiever maken

Eenzaamheid is vaak geen keuze, terwijl alleen zijn dat dikwijls wel is, zegt Maaike Verhagen, gezondheidswetenschapper aan de Radboud Universiteit Nijmegen.

"We weten dat periodes van alleen zijn positief kunnen zijn. Het kan leiden tot meer creativiteit en biedt ook ruimte voor zelfreflectie. Zolang je maar weet dat je toegang hebt tot mensen die voor jou van belang zijn, wanneer je dat wil", zegt Verhagen.

“Eenzaamheid kan ook positieve effecten hebben, omdat je gaat zoeken naar sociaal contact of bestaande relaties opvijzelt.”
Maaike Verhagen, gezondheidswetenschapper

"Maar als het niet zelfgekozen is, dan hebben we het over sociale isolatie", zegt Verhagen. Het kan een probleem worden als dat langdurig is. Dat kan allerlei negatieve fysieke en mentale gevolgen hebben, zoals angst en depressie. "We weten ook dat het even schadelijk kan zijn als het roken van vijftien sigaretten per dag of heel sterk overgewicht."

Hoe eenzaamheid aanzet tot actie

Eenzaamheid is eigenlijk een negatieve emotie die aanzet tot actie, legt Verhagen uit. "Het kan dus ook positieve effecten hebben, omdat je gaat zoeken naar sociaal contact of bestaande relaties opvijzelt."

Voor de gezondheidswetenschapper is het belangrijk dat het stigma op eenzaamheid verdwijnt. "Iedereen is weleens eenzaam. Daarom moet het makkelijker worden om erover te praten, zodat de drempel lager wordt."

Filosofie kan ook troost bieden

Het besef dat eenzaamheid een diep menselijk gevoel is, kan volgens filosoof Slob ook bescheiden troost bieden.

Dieren kunnen zich bijvoorbeeld wel alleen voelen, maar niet eenzaam, stelt Slob. "Neem mijn hondje, die vindt het niet fijn om alleen te zijn. Ze wil dat gevoel wel beëindigen, maar kan niet reflecteren op het gemis. Of zich voorstellen hoe het anders kan zijn."

“Om je eenzaam te kunnen voelen, moet je heel wat in huis hebben.”
Marjan Slob, filosoof

"Om je eenzaam te kunnen voelen, moet je heel wat in huis hebben. Je moet kunnen reflecteren op het gebrek aan verbinding en realiseren dat de situatie ook anders kan zijn."

"Het is de koele, afstandelijke troost van de filosofie. Dat je door eenzaam te zijn verbonden bent met de mensheid. Ook al wil je liever een arm om je heen of een maatje; ik denk dat veel mensen aan die troost toch een boodschap hebben."