Als we mondiale armoede niet snel en grondig aanpakken, zal het herstel van de corona-epidemie veel langer duren dan verwacht, zegt Ruerd Ruben, hoogleraar impactanalyse van voedselsystemen aan de Wageningen Universiteit. Het afgelopen half jaar zijn miljoenen mensen ondervoed geraakt doordat ze hun baan verloren. "We zijn 20 tot 25 jaar terug in de tijd."

Niet elk land kan de miljarden ophoesten die de Nederlandse overheid uittrekt om mensen te steunen die zijn getroffen door de corona-epidemie. Vaak komen mensen per direct op straat te staan. Geen werk betekent in landen als India, Brazilië of Zuid-Afrika vervolgens geen of slecht eten. En juist door ondervoeding kan het virus weer sneller om zich heen grijpen.

"De Wereldvoedselorganisatie verwacht dat er meer mensen zullen sterven door ondervoeding als gevolg van anti-coronamaatregelen dan door corona zelf", zegt Ruben, die ruim veertig jaar onderzoek deed naar voedselveiligheid en duurzame voedselketens. In zijn afscheidsrede deze week pleit hij voor efficiënter beleid om armoede en ondervoeding tegen te gaan.

"Volgens een rapport van onder andere UNICEF, de Wereldvoedsel- en Wereldgezondheidsorganisatie zal het aantal ondervoede mensen toenemen van 670 naar 840 miljoen. In een half jaar zijn we ongeveer 20 tot 25 jaar teruggegaan in de tijd."

“Mensen die door ondervoeding te maken krijgen met overgewicht zijn gevoeliger voor ziekten als diabetes en obesitas. En juist die ziekten zijn erg duur om te verzorgen en genezen.”
Ruerd Ruben, hoogleraar impactanalyse van voedselsysteme

Gaan mensen door corona dood van de honger?

"Vaak gaan mensen niet dood aan ondervoeding op zich, maar aan gerelateerde aandoeningen. Ondervoede kinderen sterven bijvoorbeeld aan diarree. En als mensen ondervoed zijn geweest als kind, hebben ze als (jong)volwassene een grotere kans om overgewicht te ontwikkelen. Hun darmstelsel is op jonge leeftijd niet goed ontwikkeld, zodat hun lichaam suiker, zout en vet in ongezond eten later niet goed kan verwerken. Het wordt dan opgeslagen als vet, waardoor overgewicht kan ontstaan. En mensen met overgewicht zijn weer gevoeliger voor een infectieziekte als COVID-19."

Dus overgewicht is een kwestie van armoede?

"Meestal wel ja, omdat mensen niet genoeg geld hebben om gezond voedsel te kopen. Voor de uitbraak van de Covid-epidemie was de stijging in ondervoeding al toegenomen. Volgens hetzelfde rapport van VN-instanties heeft ongeveer één op de drie mensen in de wereld niet genoeg geld om gezond te eten, dat wil zeggen: om de benodigde vitamines en mineralen binnen te krijgen."

"COVID heeft dat alleen maar versterkt. Mensen die hun werk hebben verloren door de epidemie hebben nu nog minder geld voor gezond eten, waardoor hun kwetsbaarheid voor ziekten op termijn toeneemt."

Is er wel genoeg gezond voedsel te koop?

"In principe wel, al was dat aan de begin van de epidemie tijdelijk minder doordat de handel stillag. In de meeste landen wordt best veel voedsel geproduceerd. Inmiddels weten we dat COVID-19 mensen in de stad harder treft dan op het platteland, omdat mensen in de stad hun baantjes en inkomen verliezen. Zij stappen dan over op bewerkt en vaak geïmporteerd voedsel in pakjes en blik. Dat is weliswaar goedkoper, maar er zitten weinig gezonde dingen in."

Kun je ziek worden van blikvoedsel?

"Niet direct natuurlijk, maar mensen die door ondervoeding te maken krijgen met overgewicht zijn gevoeliger voor niet-overdraagbare ziekten als diabetes en obesitas. En juist die ziekten zijn erg duur om te verzorgen en genezen, soms wel 10 tot 100 keer duurder dan infectieziekten."

"Als er een vaccin is, is COVID een relatief goedkope ziekte geworden om te bestrijden, terwijl overgewicht een heel dure ziekte is. Daarom is gezond eten zo belangrijk. Onderzoekers van het International Food Policy Research Institute en de Universiteit van Pennsylvania hebben laten zien dat elke dollar die je investeert in de toegang tot voedsel, 16 dollar bespaart op een (toekomstig) beroep op de gezondheidszorg."

Wat zou er moeten gebeuren om ondervoeding terug te dringen?

"De snelste en wetenschappelijk bewezen meest effectieve oplossing is mensen geld geven om eten te kopen. Onder normale omstandigheden zijn ze dan tussen vier en zes maanden weer zelfstandig. Het International Food Research Institute heeft berekend dat als we het mondiale budget voor ontwikkelingssamenwerking tien jaar lang volledig zouden inzetten op het bestrijden van ondervoeding, het probleem structureel zou zijn opgelost."