Er zijn bij drogisterijen en online aanbieders verschillende zelftesten verkrijgbaar. Ze vertellen je of je chlamydia, een blaasontsteking of een ijzertekort hebt, maar ook of je schildklier te langzaam werkt of de kwaliteit van je sperma al dan niet in orde is. Is zo'n zelftest wel betrouwbaar?

Had je vroeger alleen zwangerschaps- en ovulatietesten in het schap bij de drogist liggen, tegenwoordig is het aanbod uitgebreid met een aantal diagnostische zelftesten op lichaamsmateriaal die als doel hebben een ziekte of risicofactor aan te tonen. Denk aan zelftesten voor soa's, menopauze of glutenintolerantie.

Zelftest moet aan Europese wet- en regelgeving voldoen

"Als een zelftest een uitspraak doet over je gezondheid, is het een medisch hulpmiddel en moet het aan de Europese wet- en regelgeving voldoen. Dit herken je aan de CE-markering op de verpakking", vertelt Anika Bink, afdelingshoofd Effecten Volksgezondheid van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).

In de EU mogen alleen zelftesten met een CE-markering verkocht worden. Fabrikanten buiten de EU die zelftesten aanbieden via internet, zijn niet verplicht om aan de Europese richtlijn te voldoen, wanneer ze deze niet specifiek aanbieden voor de EU.

“Bij online aanbieders is vaak niet te achterhalen wie de fabrikant is en of ze aan de Europese wet- en regelgeving voldoen.”
Anika Bink, afdelingshoofd Effecten Volksgezondheid RIVM

Maar deze testen kunnen meestal wel naar klanten binnen de EU worden verstuurd. Bink: "Bij online aanbieders is vaak niet te achterhalen wie de fabrikant is en of ze aan de Europese wet- en regelgeving voldoen. Dus pas daar mee op. Koop een zelftest daarom bij voorkeur bij een drogist of apotheek."

Kwaliteit van zelftest is meestal niet bekend

Een CE-markering zegt vooral iets over de bruikbaarheid en begrijpelijkheid van de test, maar minder over hoe goed de test is in het opsporen van een bepaalde ziekte of aandoening. Met andere woorden: hoe groot is de kans op een fout-positief of fout-negatief resultaat?

Verschillende deskundigen noemen de huidige certificering misleidend. Consumenten verwachten dat aanwezigheid van een CE-markering betekent dat de test een betrouwbare uitslag geeft. Er zijn echter geen specifieke eisen aan de prestaties van de test gesteld om de CE te verkrijgen. De prestaties staan vaak wel beschreven in de gebruiksaanwijzing. "Check daarom altijd de gebruiksaanwijzing van de zelftest voordat je hem aanschaft", aldus Bink.

Controleer voor je een zelftest aanschaft de volgende zaken:

  • Is de gebruiksaanwijzing in het Nederlands?
  • Staat er in de gebruiksaanwijzing informatie over de betrouwbaarheid van de test?
  • Staat er in de gebruiksaanwijzing wat je moet doen bij een uitslag die aangeeft dat er sprake is van een aandoening?
  • Staat er een CE-markering (met een viercijferige code) op de verpakking en op de gebruiksaanwijzing?
  • Is de houdbaarheidsdatum nog niet verstreken?
  • Staat er een volledig bezoekadres (geen postbus of alleen postcode) in een land van de Europese Unie op de gebruiksaanwijzing en verpakking?

Advies: doe een soa-test bij huisarts of GGD

Een van de weinige onderzoeken naar zelftesten die wel is uitgevoerd, is een studie van het RIVM samen met Soa Aids Nederland naar online verkrijgbare soa-testen.

De online testen werden vooral beoordeeld op twee punten: is er een bewezen betrouwbaarheid van meer dan 95 procent, en wordt er een duidelijk advies gegeven wat mensen moeten doen als de testuitslag een soa aangeeft.

Geen enkele online te bestellen doe-het-zelf-thuistest waarbij je direct een uitslag krijgt, scoorde een voldoende. Volgens Soa Aids Nederland kun je een soa-test beter bij de huisarts of GGD laten doen.

Zelftesten die worden afgeraden door de Nederlandse Vereniging voor Klinische Chemie en Laboratoriumgeneeskunde (NVKC):

  • Cholesterol: de meeste testen geven alleen de totale cholesterolwaarde aan. Dat is niet genoeg, want het is belangrijk de verdeling tussen goed en slecht cholesterol te weten. Bovendien is het belangrijk of er ook andere risicofactoren voor hart- en vaatziekten in het spel zijn, zoals roken of een hoge bloeddruk.
  • Darmkanker: de test signaleert of er bloed in de ontlasting aanwezig is. Bloed in de ontlasting kan echter ook duiden op iets anders. Er moet altijd verder onderzoek worden gedaan om te kijken of er darmkanker aanwezig is. Alle mannen en vrouwen van 55 tot en met 75 jaar krijgen overigens iedere twee jaar een uitnodiging voor het bevolkingsonderzoek darmkanker.
  • Prostaatkanker: bij prostaatkanker neemt vaak de productie van Prostaat Specifiek Antigeen (PSA) toe. Met behulp van een zelftest kan de hoeveelheid PSA in het bloed bepaald worden. PSA kan echter ook door andere oorzaken verhoogd zijn en ook bij een lage PSA-waarde kun je ziek zijn.

Zwangerschaps- en ovulatietesten en menopauze-zelftesten zijn volgens de NVKC over het algemeen wel betrouwbaar.