Hoe kom je van een verslaving aan sterke pijnstillers (opiaten) af? We vragen het aan verslavingsarts Loes Hanck, klinisch epidemioloog Willem Lijfering en apotheker Anke Lambooij van het Instituut Verantwoord Medicijngebruik.

Bij ernstige pijn kun je morfine krijgen of een pijnstiller met eenzelfde werking als morfine. Deze pijnstillers worden opiaten genoemd. Van deze sterke pijnstillers is vooral oxycodon bekend, omdat sinds 2008 een forse stijging te zien is in het gebruik ervan. Andere opiaten zijn bijvoorbeeld fentanyl, buprenorfine en methadon.

Cijfers over opiaten in Nederland

  • Het totaal aantal gebruikers van opiaten is in 2017 al boven een miljoen uitgekomen
  • 438.000 mensen gebruikten in 2017 oxycodon. In 2007 waren dat er ruim 75.000 en 146.000 in 2012
  • Ruim 200.000 mensen in Nederland gebruiken langdurig opiaten
  • In 2018 waren er 424 mogelijke oxycodonvergiftigingen

Bronnen: Zorgverzekeraars Nederland, Zorginstituut Nederland, Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum

Sterke pijnstillers voorgeschreven bij ernstige pijn

Sterke pijnstillers kun je niet zelf kopen maar worden door huisartsen en specialisten in het ziekenhuis voorgeschreven aan mensen met pijnklachten. Een brede groep, weet klinisch epidemioloog Lijfering die hier onderzoek naar deed. "Van mensen met lage rugpijn, kanker of chronische pijn, tot ouderen en mensen met depressieve klachten."

Het gebruik van sterke pijnstillers wordt pas een probleem als mensen ze langdurig blijven gebruiken - bijvoorbeeld meerdere weken - en niet meer zonder kunnen, laten de drie deskundigen weten. Apotheker Lambooij: "Ruim 200.000 mensen in Nederland gebruiken langdurig opiaten en dat vergroot de kans op verslaving en klachten."

"In de Verenigde Staten overleden in 2017 10 op de 100.000 mensen aan een opiaatvergiftiging. In Nederland is dat 1 op de 100.000, oftewel zo'n 220 mensen", somt Lijfering op.

Waar ga je naartoe bij verslaving?

Wie denkt verslaafd te zijn aan een sterke pijnstiller als oxycodon, klopt vaak aan bij de huisarts. Lambooij: "De meeste mensen kunnen door de huisarts of een pijnpoli worden geholpen door middel van een gepersonaliseerd afbouwschema. Gaat het om een complexe verslaving, dan wordt diegene doorverwezen naar een verslavingsinstelling."

Dat laatste gebeurt steeds vaker, berichtte NRC eerder dit jaar. In zes jaar tijd is het aantal verslaafden aan sterke pijnstillers van vijf afkickklinieken verdrievoudigd: van 92 naar ruim 292. Deze stijging zet door.

Zelfde behandelplan als bij heroïneverslaving

Jellinek is zo'n verslavingsinstelling waar mensen terechtkunnen die niet door de huisarts of pijnpoli kunnen worden geholpen en zwaar verslaafd zijn aan bijvoorbeeld oxycodon. Verslavingsarts Hanck: "Deze mensen behandelen we volgens dezelfde richtlijnen als een heroïneverslaving." De werking van oxycodon komt namelijk overeen met heroïne, het zijn allebei opiaten.

Lambooij vindt niet dat exact dezelfde behandeling kan worden gegeven: "Mensen gebruiken de illegale en zeer verslavende heroïne recreatief, terwijl een voorgeschreven opiaat als oxycodon in eerste instantie wordt gegeven tegen pijnklachten. Wanneer die pijnklachten er nog steeds zijn, kun je niet zomaar gaan afbouwen. Je wil dan wel een alternatief hebben voor diegene. Maar een duidelijke aanpak bestaat nog niet."

Te weinig kennis over opiaatverslaafden

Verschillende verslavingsartsen vinden dat er een landelijke aanpak moet komen om oxycodonverslaafden te helpen, meldden ze aan RTL Nieuws. Minister Bruno Bruins voor Medische Zorg heeft dan ook de Taakgroep gepast gebruik opioïden opgesteld, waar Lambooij deel van uitmaakt. Deze groep onderzoekt hoe de behandeling van mensen die aan deze middelen verslaafd zijn geraakt, kan worden verbeterd.

“We weten niet precies hoe we deze mensen het beste kunnen helpen.”
Anke Lambooij, apotheker

Lambooij: "We weten niet precies hoe we deze mensen het beste kunnen helpen en als zorgverleners moeten we voorbereid zijn op wat we deze patiënten het beste kunnen bieden. Dat betekent samenspel tussen pijnspecialisten, gedragstherapeuten en verslavingsartsen."

Hanck vindt wel dat de richtlijn van heroïneverslaving kan worden gebruikt. "Bovendien hebben wij al jaren te maken met complexe patiënten, zoals mensen die een alcoholverslaving hebben en onderliggend een ernstige angststoornis. We zijn het dus gewend om buiten de deuren van de verslavingszorg te kijken en samen te werken." Wel is ze het ermee eens dat meer kennis goed zou zijn.

De verslavingsarts van Jellinek wil er vooral voor waken dat niet te snel het stempel 'verslaafde' op iemand wordt geplakt.

Afkicken vraagt om wilskracht

Afkicken van een opiaat vraagt om wilskracht, meldt Lambooij. "Zelfs een kleine aanpassing in de dosering zorgt bij sommigen al voor dagenlange trillingen en sufheid." Hanck beaamt dat een echte opioïdeverslaving een "heel vervelende verslaving is".

Zo kan het afkicken van oxycodon samengaan met braken, sufheid, trillen, angst, toename in pijn en in uitzonderlijke gevallen ervaart iemand suïcidale gedachten. Dat laat meteen zien dat goede begeleiding belangrijk is, aldus Hanck.

Het afbouwen van sterke pijnstilling is altijd maatwerk. Lambooij: "Sommige mensen missen het euforische gevoel dat opiaten geven, anderen merken dat de onderliggende pijn terugkomt. Het is samen kijken naar: hoe snel kun je afbouwen? Wat gaat goed? Wat geeft klachten? En hoe ver kun je gaan?"