Iedere week beantwoordt Edwin de Vaal (47), huisarts in Nijmegen, een veelgestelde of opvallende vraag uit zijn praktijk. Omdat het zaterdag 21 september Wereld Alzheimerdag is, luidt de vraag deze week: wat is alzheimer en hoe herken je het?

Wat is alzheimer eigenlijk?

"Alzheimer is de meest voorkomende vorm van dementie. Het is een hersenaandoening waarbij geleidelijk steeds meer hersenweefsel verdwijnt. Dat leidt tot verlies van hersenfuncties. Patiënten raken langzaamaan al hun vaardigheden kwijt. Zo verdwijnt bijvoorbeeld het kortetermijngeheugen en later ook het langetermijngeheugen."

"Ook andere hersengebieden waarin routines verankerd liggen, raken aangetast. Daardoor weten mensen soms ineens niet goed meer hoe ze bijvoorbeeld koffie moeten zetten of hun veters moeten strikken. Ook verandert het gedrag en kunnen mensen zich minder goed uiten en oriënteren."

Hoe wordt de diagnose gesteld?

"Bij de huisarts worden, naast een uitgebreid gesprek, de hersenfuncties getest door middel van een vragenlijst. Ook wordt zo nodig bloed geprikt om lichamelijke oorzaken van het geheugenverlies uit te sluiten. Soms kan een vitamine B-tekort, een schildklierafwijking, een nierprobleem, bloedarmoede of een blaasontsteking bij mensen op leeftijd ook voor geheugenproblemen of veranderend gedrag zorgen."

"Meestal spreek ik ook even apart met degene die met de patiënt meekomt, de partner of iemand anders in de naaste omgeving. Zij zijn vaak degenen die het eerst doorhebben dat er iets aan de hand is."

Hoe merk je dat er iets aan de hand is?

"Aan kleine dingen. Mensen met beginnende alzheimer krijgen vaak moeite met klokkijken of schrijven, verdwalen makkelijk en vergeten afspraken of betalingen. Ze zijn in het begin vaak nog heel goed in het maskeren van de gaten in hun geheugen. Ze praten er bijvoorbeeld omheen om geen antwoord te hoeven geven."

Kenmerken van beginnende alzheimer

  • Vergeetachtigheid
  • Problemen met dagelijkse handelingen
  • Vergissingen met tijd en plaats
  • Taalproblemen
  • Kwijtraken van spullen
  • Slecht beoordelingsvermogen
  • Terugtrekken uit sociale activiteiten
  • Veranderingen in gedrag en karakter
  • Onrust
  • Eromheen praten
  • Naar de partner kijken als er iets gevraagd wordt

"Op alzheimer rust een taboe. Patiënten schamen zich vaak en maken zich soms grote zorgen. De omgeving vindt het ook vaak lastig om erover te beginnen. Toch is het goed het probleem aan te kaarten. Spreek niet óver iemand, maar mét iemand. Houd het wel altijd bij jezelf. Zeg niet: je vergeet van alles, volgens mij heb je alzheimer. Maar zeg: ik maak me zorgen over je, hoe kan ik je helpen?"

Bestaat er een behandeling?

"Helaas is er nog geen goed medicijn of therapie. Bij beginnende alzheimer worden soms medicijnen gegeven die een remmende werking zouden kunnen hebben. Maar uiteindelijk blijft het een progressieve ziekte: de patiënt gaat steeds verder achteruit."

Valt alzheimer te voorkomen?

"Of je alzheimer krijgt, is mogelijk voor een deel erfelijk en voor een deel door omgevingsfactoren bepaald. Maar eerlijk gezegd weten we het niet goed. Gezond leven verkleint de kans op alzheimer. In het algemeen is het belangrijk om het brein zo lang mogelijk goed te onderhouden."

Hoe doen we dat?

"Door lichamelijk actief te blijven. Bijvoorbeeld door te wandelen of te tuinieren. Lichamelijke activiteit stimuleert de hersenen. Daag je hersenen uit door bijvoorbeeld je tanden te poetsen op één been. Dat doet een beroep op allerlei verschillende hersenfuncties, waaronder je balans."

Hoe kun je je hersenen nog meer uitdagen?

"Blijf tot op hoge leeftijd nieuwsgierig en leer nieuwe dingen: een nieuw pianostuk of een nieuwe taal. Of laat je hersens kraken door moeilijke kruiswoordraadsels te maken. Ook sociale interactie is een goede manier om je brein te onderhouden. Door je hersenen uit te dagen, worden nieuwe verbindingen aangemaakt tussen de verschillende hersencellen."

Op zaterdag 21 september is het Wereld Alzheimerdag. Kijk voor meer informatie over alzheimer op de website van Alzheimer Nederland.