Een gênante blunder voelt de volgende dag minder erg. Tenzij je last hebt van slapeloosheid, blijkt uit onderzoek van het Nederlands Herseninstituut, in april gepubliceerd in Brain. Twaalf vragen aan onderzoeker en slaapprofessor Eus van Someren.

Wat gebeurt er eigenlijk wanneer we slapen?

Van Someren: "Slaap helpt niet alleen bij het onthouden van belangrijke dingen, maar ook bij het vergeten van de eventueel bijbehorende stress, emoties en spanningen."

's Nachts verwerken we dus dingen?

"Tijdens slaap veranderen de verbindingen tussen hersencellen: waar sommige verbindingen sterker worden zodat je dingen kunt onthouden, worden andere juist zwakker waardoor bijbehorende spanning wordt afgeschud. Dit nachtelijk verwerken kennen we van uitdrukkingen als 'er een nachtje over slapen' en 'dingen een plek geven'."

Maar slechte slapers kunnen dat dus niet?

"Nee, slechte slapers kunnen die spanning niet goed afschudden. Sterker nog: bij mensen met rusteloze nachten kan slaap zelfs een averechts effect hebben op stress, emoties en spanningen."

“Goede slapers geven schaamtevolle herinneringen een andere plek in de hersenen”
Eus van Someren, hoofd afdeling Slaap en Cognitie van Nederlands Herseninstituut

Hoe zag het onderzoek eruit?

"We lieten deelnemers hun meest schaamtevolle herinneringen van jaren geleden ophalen. Tegelijkertijd maakten we hersenscans. Hieruit blijkt dat goede slapers deze herinneringen in de hersenen een andere plek hebben gegeven."

Welke plek dan? Hoe zag dat eruit op de scans?

"Nieuwe schaamtevolle ervaringen activeren de emotionele hersencircuits. Het ophalen van oude herinneringen aan schaamte niet meer. Althans bij goede slapers."

"Bij slapelozen blijven die circuits actief. Alsof de ellende nu plaatsvindt. Zelfs bij herinneringen van dertig jaar geleden. Slechte slapers worden met andere woorden 'achtervolgd' door emoties uit het verleden."

“Slechte slapers worden 'achtervolgd' door emoties uit het verleden”
Eus van Someren, hoofd afdeling Slaap en Cognitie van Nederlands Herseninstituut

"Dit onderzoek bevestigt wat wij vonden in een eerdere studie, onlangs gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Sleep. Daarbij vroegen we deelnemers mee te zingen met karaoke."

Karaoke?

"Deelnemers hadden tijdens het zingen een koptelefoon op, waardoor ze niet konden horen of ze wel zuiver en in de maat zongen. De zang werd opgenomen en later onverwacht afgespeeld."

"Deelnemers voelden intense schaamte bij het luisteren naar hun eigen valse gezang. Maar als ze de opname na een goede nacht slaap nog eens beluisterden, was de schaamte grotendeels verdwenen. Het falen had een plek gekregen. Tenminste, bij de goede slapers. Slapelozen waren bij het opnieuw beluisteren na een nacht slechte slaap juist nog meer van slag."

Slapeloosheid lijkt een stoornis te zijn in emotieregulatie. (Foto: Getty Images)

Waarom is deze ontdekking een doorbraak?

"Tot voor kort werden de onderliggende mechanismen van slapeloosheid onderzocht in hersengebieden die betrokken zijn bij slaap. Maar nu lijkt slapeloosheid misschien eerder een stoornis te zijn in emotieregulatie."

Wat betekent dat?

"Het suggereert dat slapeloosheid een stoornis is in het verwerken en opruimen van emoties. Hierdoor wordt het voor het eerst begrijpelijk dat slapeloosheid de belangrijkste voorspeller is voor het ontwikkelen van een depressie, angststoornis of posttraumatische stressstoornis."

“Gelukkig krijg niet elke slechte slaper een depressie of angststoornis”
Eus van Someren, hoofd afdeling Slaap en Cognitie van Nederlands Herseninstituut

Is er een causaal verband te noemen? Leidt slecht slapen altijd tot depressie of angststoornis?

"Slapeloosheid is de belangrijkste risicofactor, maar gelukkig krijgt niet elke slechte slaper zo'n stoornis. We zoeken nu hulp van veel slechte slapers om het 'wie en waarom' te begrijpen."

Is er ook sprake van een vicieuze cirkel?

"Zeker. Wie depressief is, slaapt slechter en krijgt nog meer last van depressieve klachten, wat weer leidt tot minder slaap. En als slapeloosheid na de depressie blijft bestaan, is de kans op terugval ook groter."

Wat betekent deze doorbraak? Zijn depressiviteit en angststoornissen te voorkomen?

"Als onrustige slaap verbindingen tussen hersencellen niet meer adequaat kan veranderen, is het goed voor te stellen dat dit op den duur kan leiden tot het opstapelen van spanning, somberte of angst. Om dit op termijn te kunnen voorkomen, is het belangrijk dat we het zo snel mogelijk tot op de bodem onderzoeken."

Is er een oplossing in zicht? Kunnen slechte slapers beter 'leren' slapen?

"Veel slechte slapers kunnen met cognitieve gedragstherapie wat beter leren slapen."

Prof. dr. Eus van Someren is hoofd van de afdeling Slaap en Cognitie van het Nederlands Herseninstituut, hoogleraar integratieve neurofysiologie aan de VU en hoogleraar psychiatrie aan Amsterdam UMC.

Meedoen aan onderzoek? De onderzoeksgroep van Van Someren doet op dit moment onderzoek naar de rol van slapeloosheid bij stemmingsstoornissen. Slechte slapers kunnen zich voor deelname aanmelden.