De Internationale Dag van de Handhygiëne (5 mei) bestaat niet voor niets: het kan bij veel mensen beter, ook bij Nederlanders. Zo zijn er maar weinig mensen die de aangeraden twintig seconden lang hun handen inzepen. Maar wat als je juist heel erg vaak en heel goed je handen wast? Is dat slecht voor je weerstand?

Wie z'n handen vaker wast dan nodig is, merkt het vanzelf: je handen drogen uit. Marcel Zwietering, hoogleraar Levensmiddelenmicrobiologie aan Wageningen University & Research, vertelt: "Met alleen water spoel je het vuil van je handen af, met zeep ontvet je je handen ook. Als je te veel vet weghaalt, krijg je kloofjes en wondjes op je handen." Dat is vervelend, maar is te voorkomen met een vette handcrème.

Een slechtere weerstand?

Wat klopt er van het verhaal dat te hygiënisch leven een slechtere weerstand zou opleveren? "Vroeger was onze hygiëne slechter en hadden mensen een betere weerstand. Maar die betere weerstand aan de ene kant ging anderzijds wel gepaard met meer sterfte van kinderen en andere zwakkeren."

“Het is een illusie om te denken dat je handen na het wassen steriel zijn”
Marcel Zwietering, hoogleraar Levensmiddelenmicrobiologie aan Wageningen University & Research

Volgens Zwietering wordt er vaak beweerd dat onze omgeving te schoon is, maar nog steeds zijn overal om ons heen bacteriën. "Het is een illusie om te denken dat je handen na het wassen steriel zijn."

Op 1 vierkante meter huid zitten misschien een miljoen bacteriën, afhankelijk van de situatie. Zwietering: "Als je op de normale manier je handen wast, gaat dat aantal misschien tijdelijk met een factor duizend omlaag. Je houdt er dus nog steeds duizend over." Zou je die ook allemaal willen weghalen, dan moet je veel beter je best doen.

"Een chirurg is vlak voor een operatie misschien wel twintig minuten lang de handen en nagels aan het wassen en desinfecteren. Dat is ongelooflijk veel werk, maar zelfs daarna zullen ze nog steeds niet 100 procent steriel zijn."

Als je het echt goed wil doen: was eerst je handen met zeep, daarna met desinfecterende handgel. (Foto: NVWA)

Is handgel slecht?

Ook kwistig gebruikmaken van desinfecterende handgel met alcohol zal je weerstand niet schaden, zegt hoogleraar Zwietering. Sterker nog: bij de meeste mensen heeft het niet eens het beoogde resultaat. "Als je het echt goed wil doen, moet je vooraf je handen wassen met water en zeep, en dan pas de desinfecterende handgel gebruiken. Anders werkt het niet, dan haal je er alleen vuil mee weg."

“Desinfecterende gel is nog altijd beter dan niets”
Marcel Zwietering, hoogleraar Levensmiddelenmicrobiologie aan Wageningen University & Research

Niet voor niets gaan artsen eerst met water en zeep in de weer voordat ze desinfecterende gel gebruiken. "Maar ja, dat is zo omslachtig dat bijna niemand dat thuis zal doen." Gooi dat gelletje desondanks niet weg: in situaties waar geen kraan voorhanden is, bijvoorbeeld op reis, is wassen met desinfecterende gel nog altijd beter dan niets.

'Mensen met smetvrees niet per se slechtere weerstand'

Zelfs mensen met smetvrees hoeven voor een slechtere weerstand niet te vrezen, aldus Zwietering. "Ik zie niet direct een gezondheidsprobleem, nee. Het is alleen een psychologisch probleem, en er gaat geld, energie en chemicaliën aan verloren."

Toch zal volgens de hoogleraar zelfs bij die mensen het immuunsysteem nog vaak genoeg getriggerd worden. "Het is simpelweg onmogelijk om níét in contact te komen met bacteriën." Op alles wat we eten of aanraken en zelfs in de lucht die we inademen, zitten binnendringers.

“Ongewassen handen maken niet altijd ziek, maar zijn altijd een risico”
Marcel Zwietering, hoogleraar Levensmiddelenmicrobiologie aan Wageningen University & Research

Al met al mogen Zwieterings relativerende woorden absoluut geen reden zijn om de wasbak na een toiletbezoek maar ongemoeid te laten, zegt hij. "Natuurlijk moet je nog steeds regelmatig je handen wassen, zeker als je naar het toilet bent geweest of gaat koken, of tijdens het koken als je rauwe producten hebt aangeraakt. En heb je kleine kinderen, of werk je in de catering of zorg, dan moet je dat extra vaak doen."

Handen wassen is als opletten op straat

Zwietering vergelijkt het wassen van je handen met naar links en rechts kijken voordat je de straat oversteekt. "Als ik dat een keer niet doe, zal ik heus niet altijd aangereden worden. En als ik een keer mijn handen niet was, zal ik heus niet altijd ziek worden of iemand anders ziek maken. Maar soms wel. Het is altijd een risico, dus iets wat je zoveel mogelijk moet voorkomen."

Jan Maarten van Dijl, hoogleraar Medische Microbiologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, is het in grote lijnen eens met Zwieterings relaas. "Uitgedroogde handen zijn wat minder beschermd tegen ziekmakende micro-organismen", nuanceert hij wel. "Maar ja, wat is 'te vaak'? Elke vijf minuten je handen wassen is niet goed, nee. Waar de grens ligt, zal ook van persoon tot persoon verschillen."

Handen wassen werkt tijdelijk, tijdens het gebruiken van een geldautomaat of het openen van een deur kom je weer met bacteriën in aanraking. (Foto: ANP)

Handen wassen beschermt maar even

Toch zullen mensen die 'gewoon' extra vaak hun handen wassen, daar echt niet zomaar last van krijgen. "Je hebt dan nog genoeg bacteriën in je leefomgeving of op je lichaam om voldoende weerstand op te bouwen."

Van Dijl benadrukt dat handen wassen slechts tijdelijk werkt: "Zodra je iets gaat doen, bijvoorbeeld het vasthouden van een trapleuning of het gebruiken van de pinautomaat, zal je lichaam weer met nieuwe micro-organismen in aanraking komen."