Zorgverzekeraars Nederland (ZN) deed onderzoek naar het gebruik van zware pijnstillers en constateerde een flinke toename. Het aantal patiënten dat dergelijke opioïden inneemt, steeg van 650.000 in 2010 naar ruim een miljoen in 2017. Wat is er aan de hand?

Ruim 200.000 van deze patiënten gebruikten in 2017 voor een langere periode zeer zware pijnstillers. In 2010 ging het nog om 135.000 patiënten. ZN baseerde het onderzoek op declaratiegegevens van zorgverzekeraars.

Gerben Klein Nulent, voorzitter van apothekersorganisatie KNMP, heeft enkele mogelijke verklaringen voor de stijging. "Patiënten lijken tegenwoordig minder pijn te willen accepteren. Daarnaast lijkt het alsof er sneller een zwaar middel wordt voorgeschreven."

Ook het feit dat ziekenhuizen worden beoordeeld aan de hand van een zogenoemde pijnscore, speelt volgens de KNMP-voorzitter mogelijk een rol. De kwaliteit van zorg in een ziekenhuis wordt onder meer gemeten aan de hand van de pijn die een patiënt heeft.

Zo kan een ziekenhuis als doel hebben een patiënt pijnvrij te laten zijn. De pijnscore wordt herhaaldelijk afgenomen bij patiënten. "We willen in Nederland dus geen patiënten met pijn, want dan komt het ziekenhuis slecht naar voren in de cijfers."

Ruim 200.000 patiënten gebruikten vorig jaar zeer zware pijnstillers (Foto: ANP).

Moeilijk in kaart te brengen

Het is lastig om cijfers over het gebruik met elkaar te vergelijken, vertelt Monique Verduijn, senior wetenschappelijk medewerker bij het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG).

"In verschillende onderzoeken wordt naar andere typen pijnmedicatie gekeken, waardoor het moeilijk is om een helder beeld te krijgen", vertelt Verduijn.

In het onderzoek van ZN is ook het zwak werkende opioïde tramadol meegenomen. "De 200.000 gebruikers zijn dus mensen die sterk werkende pijnmedicatie zoals oxycodon en het minder sterke tramadol slikken."

Vier soorten pijnmedicatie

Er zijn vier categorieën pijnstillers die in de zogeheten pijnladder staan, legt Klein Nulent uit. "Paracetamol is categorie 1. In categorie 2, ook wel NSAID's genoemd, zit ibuprofen, naproxen en diclofenac. Bij deze pijnstillers is er een kans op maagbloedingen, maar met een goede maagbescherming erbij kan dit worden voorkomen."

Tramadol valt in categorie 3. De opioïden zoals oxycodon vormen de zwaarste categorie, oftewel categorie 4.

Volgens de KNMP-voorzitter wordt categorie 2 mogelijk te snel overgeslagen vanwege de bijwerkingen. "Door deze categorie over te slaan, komt iemand soms bij zwaardere pijnstillers uit dan nodig is."

“Doordat paracetamol bij de drogist te koop is, geeft het mensen onterecht het idee dat het minder sterk is.”
Gerben Klein Nulent, voorzitter KNMP

Het feit dat paracetamol bij de drogist te koop is, geeft mensen mogelijk het idee dat het minder goed werkt of minder sterk is. Maar dat is niet zo, benadrukt Klein Nulent.

Huisartsen schrijven pijnmedicatie voor

Uit het onderzoek van ZN blijkt dat vrouwen vaker zware pijnstillers slikken (60 procent) dan mannen (40 procent). De opioïden, waaronder het zwak werkende tramadol, worden vooral voorgeschreven door huisartsen. Dit gebeurde bij 82 procent van de gevallen.

Vooral de zware pijnstiller oxycodon is vaker voorgeschreven. Waar het aandeel in 2010 nog 2,8 procent was, is dit percentage in 2017 gestegen tot 14,2 procent. Medisch specialisten, chirurgen en internisten schrijven deze pijnstiller voor na een behandeling of operatie.

Het gebruik van zware pijnstillers wordt al jaren gevolgd. De cijfers zijn volgens Klein Nulent dus geen verrassing. "We denken wel dat het iets te relativeren is door te kijken naar de cijfers van 2018, die nog niet zijn meegenomen in dit onderzoek van ZN."

In het nieuwe rapport over het gebruik van oxycodon ziet de apothekersorganisatie dat het aantal gebruikers in 2018 gelijk is gebleven. De jaren ervoor was er wel een flinke stijging in het gebruik. Het gaat nog steeds wel over twee miljoen verstrekkingen van het medicijn. "Dat is nogal wat", aldus de KNMP-voorzitter.

Juiste balans vinden

Waar je vroeger soms wel dagen in het ziekenhuis moest blijven na een ingreep, gaat een patiënt nu soms al op dezelfde dag naar huis, mét pijnstillers. "Het is dan belangrijk dat er een goede overdracht is van de arts in het ziekenhuis naar de huisarts, bijvoorbeeld met behulp van een behandelplan. Dan krijgt iemand niet onnodig lang een zware pijnstiller", meent Verduijn.

Volgens haar gaat het om het vinden van de juiste balans als er sprake is van pijn. "Als de pijn heftig is, kan een zware pijnstiller je vervolgens helemaal suf maken. Het is dan slimmer om samen met de huisarts te kijken hoe je de balans kan vinden. Dan krijg je pijnbestrijding, maar kun je ook nog helder nadenken."

De apothekersorganisatie vindt dat pijnmedicatie uit de tweede categorie alleen bij de apotheek verkrijgbaar moet zijn. (Foto: ANP).

Verkrijgbaar bij de apotheek

De apothekersorganisatie zou graag zien dat pijnmedicatie uit de tweede categorie weer alleen verkrijgbaar is bij de apotheek. "Op die manier zou deze informatie toegevoegd kunnen worden aan de medische historie van de patiënt en is er meer zicht op de situatie."

Mogelijk moeten patiënten ook vaker stilstaan bij het feit dat een beetje pijn er soms bij hoort, aldus Klein Nulent.

Krijgt iemand tijdelijk wel een zware pijnstiller, dan het liefst zo kort mogelijk en met zo min mogelijk herhaalrecepten, vinden beide organisaties. Zo kan verslaving voorkomen worden.

Mensen die meer informatie zoeken over het gebruik van pijnstillers, kunnen het beste terecht op thuisarts.nl en apotheek.nl, waar meer te vinden is over de verschillende soorten en over het voorgeschreven gebruik.