Kunnen ketamine, narcosemiddel en partydrugs uitkomst bieden voor mensen met een hardnekkige depressie? Dat is de vraag die Robert Schoevers, hoogleraar psychiatrie in het UMCG, probeert te beantwoorden.

Bijna een op de vijf Nederlanders krijgt in zijn leven te maken met een depressie, blijkt uit cijfers van de GGZ. Bij ongeveer 20 procent daarvan is die depressie zo hardnekkig, dat reguliere behandelingen zoals cognitieve gedragstherapie of antidepressiva niet goed aanslaan. Voor die mensen zou ketamine een uitkomst kunnen zijn.

Psychiaters en behandelaars nog terughoudend

Sinds 2000 verschenen optimistische publicaties over de antidepressieve werking van het middel. Toch zijn psychiaters en behandelaars nog terughoudend. "Die hoopgevende berichten zijn vaak gebaseerd op kleine, kortdurende studies, die nog geen sluitend bewijs van werkzaamheid en toepasbaarheid geven, zeker op de iets langere termijn," zegt Schoevers.

“Om bewijs te leveren, zijn grote onderzoeken nodig”
Robert Schoevers, hoogleraar psychiatrie in het UMCG

Om wetenschappelijk aan te tonen of ketamine echt zo goed werkt, startte Schoevers een onderzoek, dat momenteel in Nijmegen, Den Haag en Groningen loopt. "Om spijkerhard bewijs te leveren, zijn grote, nauwkeurig uitgevoerde onderzoeken nodig bij een groot aantal patiënten waarbij je een nieuw middel vergelijkt met een controlebehandeling."

De deelnemers aan het onderzoek zijn mensen met een hardnekkige depressie, bij wie andere behandelvormen niet aanslaan. Een deel van hen krijgt een placebo, een ander deel gedurende zes weken een lage dosis ketamine in pilvorm. Daarin is het onderzoek van Schoevers wereldwijd het grootste onderzoek dat op deze manier wordt uitgevoerd.

Ketamine wordt gezien als mogelijk medicijn voor mensen met een hardnekkige depressie, bij wie andere behandelvormen niet aanslaan (Foto: 123RF).

Onderzoek klaar in 2020

"Het onderzoek bestaat eigenlijk uit twee delen, want na hun deelname krijgen alle proefpersonen ook de gelegenheid om een proefbehandeling met ketamine te doen. Natuurlijk blijven wij hen ook dan zorgvuldig monitoren. Op die manier leren we steeds meer over de langetermijneffecten en bijwerkingen van het middel."

Schoevers hoopt het onderzoek medio 2020 af te kunnen ronden. Over de voorlopige resultaten van het tweede deel van de studie is hij voorzichtig optimistisch. "We zien heel goede effecten, maar terughoudendheid is ook nodig. Het zal niet de eerste keer zijn dat een veelbelovend geneesmiddel uiteindelijk helemaal niet zo goed blijkt te werken, of zelfs gevaarlijk kan zijn op de lange termijn."

Cijfers

  • 1 op de 5 Nederlanders krijg te maken met depressie
  • Bij 20 procent van die mensen slaan reguliere behandelingen niet goed aan
  • 1,1 miljoen mensen in Nederland slikken antidepressiva

Hoe werkt het precies?

Bij depressieve mensen is er vaak een disbalans tussen de hersendelen waar emoties als angst en stress zitten, en de cognitieve controle, waar al die emoties en signalen gefilterd en gestuurd kunnen worden. "Het lijkt er nu op dat ketamine de neuroplasticiteit (het vermogen van hersencellen om nieuwe connecties aan te gaan en zichzelf steeds te vernieuwen, red.) bevordert, waardoor die disbalans hersteld wordt."

Een van de opvallendste effecten van ketamine is de snelheid waarin het werkt. "Het levert vaak veel sneller dan een regulier antidepressivum resultaat op. We onderzoeken nu of dat positieve resultaat vervolgens betekent dat mensen dan langere tijd ketamine zouden moeten blijven gebruiken, en hoe werkzaam dat is. Daar is nog weinig over bekend."

“Er zijn al redelijk effectieve behandelingen tegen depressie waar de gezondheidszorg wél alle ins en outs van kent”
Robert Schoevers, hoogleraar psychiatrie in het UMCG

Langdurig gebruik van ketamine kan schade aan de urinewegen, lever of cognitieve functies veroorzaken. Daarnaast is ketamine ook een verslavend middel. Of er ook positieve effecten zijn en het middel dus ingezet kan worden als medicijn, wordt nu onderzocht.

Schoevers: "Er zijn al redelijk effectieve andere behandelingen tegen depressie waar de gezondheidszorg wél alle ins en outs van kent. Een ketaminebehandeling is dan ook alleen bedoeld voor mensen met hardnekkige depressie die onvoldoende baat hebben gehad bij eerdere behandelingen."

"Waar we naar zoeken is een methode waarbij zij de ketamine gedurende een aantal weken of maanden gebruiken in een lage frequentie en náást reguliere behandelingen. Bijvoorbeeld om een terugval te voorkomen, of mensen uit het allerdiepste dal te trekken."

Antidepressiva ook voorgeschreven bij angst en pijn

Volgens de Stichting Farmaceutische Kengetallen gebruiken ongeveer 1,1 miljoen mensen in Nederland antidepressiva. Overigens zijn niet alle mensen die antidepressiva slikken depressief. Het middel wordt zo nu en dan ook voorgeschreven bij angsten en pijnen.

In de jaren negentig van de vorige eeuw verschenen er veel nieuwe vormen van antidepressiva op de markt. Maar in de afgelopen jaren is er niet veel meer gebeurd op dit gebied. "Het is goed dat er actief gezocht wordt naar nieuwe behandelingen voor mensen bij wie reguliere behandelingen niet goed aanslaan," zegt Schoevers.

"Als je kijkt naar de mate waarin mensen met een hardnekkige depressie lijden kun je dat vergelijken met een ziekte als kanker. Voor deze mensen is het leven ontzettend zwaar, en het beïnvloedt zowel hun geestelijke als lichamelijke gezondheid. Er is vrijwel niets dat verlichting brengt."

Ketamine valt niet binnen Opiumwet

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) schaart ketamine onder de veiligste en meest effectieve middelen voor analgesie en pijnstilling die in de wetenschap bekend zijn. Het middel wordt al sinds 1985 gebruikt als medicijn, en valt dan ook onder de Geneesmiddelenwet in plaats van de Opiumwet.

“Ik wil ketamine niet meer aanprijzen dan strikt mogelijk is”
Robert Schoevers, hoogleraar psychiatrie in het UMCG

Het idee dat ketamine kan helpen tegen depressies is desalniettemin vrij nieuw. Rond 2000 ontstonden de eerste geluiden hierover. "Achteraf kun je denken: waarom heeft het zo lang geduurd?" zegt Schoevers. "Maar het kost veel tijd om een geneesmiddel onderzocht en goedgekeurd te krijgen voor een grote groep mensen. Dat kan frustrerend zijn, maar goed onderzoek is noodzakelijk."

Wat ook een rol kan spelen in de terughoudendheid is dat ketamine in het uitgaanscircuit wordt gebruikt als tripmiddel. Volgens de Nationale Drugs Monitor van het Trimbos Instituut wordt het middel steeds populairder.

"Ik wil het niet meer aanprijzen dan strikt mogelijk is", zegt Schoevers. "Ik wil voorkomen dat mensen thuis zelf aan de slag gaan, met alle negatieve gevolgen van dien."