Tegenwoordig krijgen mensen zo veel prikkels en zijn ze zo vaak afgeleid, dat ze soms nauwelijks meer weten hoe het is om met aandacht te kijken. Kijken met aandacht kun je trainen, in het museum bijvoorbeeld. Maar hoe doe je dat? Iedere week zoekt tijdschrift Flow op NU.nl naar het antwoord op zo'n psychologische vraag.

"Oog voor detail helpt je om beter naar kunst te kijken", zegt kunsthistoricus en journalist Wieteke van Zeil. Veel mensen voelen zich in een museum een beetje overdonderd door de vele schilderijen die er te zien zijn.

Ze weten niet goed waar te beginnen en dat begrijpt Van Zeil heel goed. "In een tijdperk waarin zo veel visuele prikkels op ons afkomen, is het misschien wel fijn om bij het bekijken van kunst gewoon op de details te letten."

De kunsthistoricus legt uit dat juist op oude schilderijen de kleinigheidjes vaak meer betekenis hebben dan mensen denken. "Het zou veel prettiger zijn als we het idee laten varen dat we álles moeten zien als we in een museum zijn. Je kunt nou eenmaal niet alles opmerken. Dat kan je brein helemaal niet aan, dus daar kun je je maar beter bij neerleggen."

Bewust je aandacht sturen

Psycholoog en auteur van Zo werkt aandacht Stefan van der Stigchel beaamt wat Van Zeil zegt: "Als je je bewust op details richt, zie je veel meer dan wanneer je maar wat rondkijkt. Ons brein kan niet alle informatie verwerken die we binnenkrijgen. Dus we moeten altijd filteren."

Volgens de psycholoog kun je twee dingen doen. Zo kun je je aandacht laten sturen door alles wat er om je heen gebeurt. Als er iemand binnenkomt bijvoorbeeld, gaat daar je aandacht naartoe. Maar je kunt ook zelf je aandacht sturen door die bewust ergens op te richten. Op de mooie details in een schilderij bijvoorbeeld.

"Ik denk dat kunst kijken je kan helpen om er bewust van te worden dat je zelf je aandacht kunt sturen. En dat je op die manier meer ziet dan wanneer je je laat leiden door de buitenwereld." Je ziet meer als je lang naar één schilderij kijkt dan kort naar tien verschillende werken. Aandacht heeft namelijk tijd nodig, vertelt Van der Stigchel.

“Door te focussen op details, vallen je in de wereld om je heen ook nieuwe dingen op.”
Wieteke van Zeil

Let op details zoals de kleur geel

De Engelse kunsthistoricus en auteur Susie Hodge schreef tientallen boeken over kunst, waaronder Art in detail. Net als Van Zeil spoort ze mensen aan hun ogen open te houden voor kleine dingen. "Je kunt bij elk klein aanknopingspunt beginnen. Alles wat je maar opvalt", zegt ze.

Volgens Hodge kun je oefenen door bijvoorbeeld in oude schilderijen naar de kleur geel te kijken. "Kijk eens naar alle verschillende tinten geel die je kunt ontdekken." Ook raadt ze aan om dicht bij een schilderij te gaan staan, zodat je de penseelstreken ziet. "Die zijn bij elke kunstenaar anders, maar ook per tijdperk. In sommige perioden zagen schilderijen er heel glad uit. In andere perioden waren kunstenaars niet bang om flinke klodders verf op het doek te gooien."

Van Zeil geeft een soortgelijk advies: ga kijken aan de hand van een thema. Let tijdens een museumbezoek bijvoorbeeld alleen maar op de dieren op de schilderijen. "Dan ga je compleet anders kijken. En je gaat de dieren op het ene schilderij ook vergelijken met die op het andere, waardoor je blik verscherpt. Je geeft jezelf eigenlijk een soort route. Ik doe dat veel met kinderen, maar het kan ook prima werken voor jezelf."

'Laat al je remmingen los als je naar kunst kijkt'

In haar boek Goed kijken begint met negeren raadt Van Zeil mensen ook aan om vóór het museumbezoek te beslissen hoeveel zalen ze willen gaan bekijken. "Vervolgens halveer je dat aantal en kies je in elke zaal één schilderij uit. Naar dat schilderij ga je net zo lang kijken als dat je normaal door die hele zaal zou rondlopen", is haar advies.

"Laat al je remmingen los als je naar kunst kijkt", adviseert Hodge. "Want hoe vaker je kijkt, hoe meer je eraan gewend raakt om dingen goed in je op te nemen en aanknopingspunten en details te ontdekken. Daarbij kan regelmatig naar kunst kijken je helpen om opmerkzamer te zijn in het dagelijks leven."

Die ervaring heeft Van Zeil ook. "Door te focussen op details, vallen je in de wereld om je heen ook nieuwe dingen op."