Veel gemeentes zien dit jaar nieuwe eenpitters toetreden tot de gemeenteraad, van partijen als Volt, BIJ1, Partij voor de Dieren en Forum voor Democratie. Eén zetel betekent dat je er als raadslid alleen voor staat namens de partij. Volgens universitair hoofddocent Hans Vollaard (Nederlandse en Europese politiek) zijn er twee manieren om die verworven zetel optimaal te laten gelden in de lokale politiek: via samenwerking of via scherpe profilering.

"Individuele raadsleden kunnen zich uitstekend onderscheiden door heel selectief te graven in dossiers en nieuwe onderwerpen aan te dragen", zegt Vollaard tegen NU.nl. Ze hoeven zich dus niet te beperken door alleen te reageren op het coalitieakkoord dat er ligt.

"Zo komt de Partij voor de Dieren lokaal vaak met onderscheidende punten ten opzichte van de rest", aldus Vollaard. "Van de Volt-raadsleden verwacht ik juist een constructieve en genuanceerde houding. Die zullen zich wat minder confronterend opstellen."

"Raadsleden kunnen ook de rol van een soort ombudsman op zich nemen om een achterban op te bouwen. Richard de Mos uit Den Haag komt bijvoorbeeld altijd heel specifiek op voor bepaalde groepen mensen", zegt Vollaard. Maar het kan ook gaan om een specifieke wijk die een politicus onder de vleugels neemt.

Over het algemeen stellen de profilerende raadsleden zich scherper op naar de gevestigde macht. Deze strategie zou kunnen passen bij een partij als Forum voor Democratie, die in onder andere Breda, Sittard-Geleen en Amsterdam een zetel heeft gehaald.

Wel ziet Vollaard ook dat individuele raadsleden van partijen zoals de PVV of FVD op lokaal niveau meer toenadering tot elkaar zoeken dan in de landelijke politiek gebeurt. Vollaard: "Zeker na een aantal jaar, zoals bij DENK in Rotterdam, maakt de scherpe opstelling van de partij plaats voor een constructievere rol in de raad."

Met één zetel in de coalitie in plaats van aan de zijlijn

Dat brengt ons op de tweede manier om optimale impact te hebben met één zetel: samenwerking. Een eenmanspartij kan nodig zijn om de coalitie aan een meerderheid te helpen. In sommige gevallen zit een kleine partij zelfs in de coalitie, zoals de ChristenUnie in Rotterdam met een deeltijdwethouder. "Zo kon die kleine partij toch een grote stempel drukken."

Bij het smeden van verbonden hebben gevestigde kleine partijen zoals de ChristenUnie wel een voorsprong op de nieuwelingen. Vollaard: "De zittende partijen vragen zich toch af wat voor vlees ze in de kuip hebben. Is de nieuwkomer betrouwbaar en prettig om mee samen te werken?" Zeker bij het vormen van een coalitie moet er wel vertrouwen zijn, wat nieuwe partijen nog niet altijd hebben verworven.

Behalve de directe invloed in de gemeenteraad kan een zetel ook een opstap zijn naar iets groters in de toekomst. Zo ving BIJ1 in 2017 nog bot bij de landelijke verkiezingen, waarna Sylvana Simons met haar partij lokaal een poging deed in Amsterdam. Ze won een zetel, waarna BIJ1 zichzelf op de kaart zette met het uitroepen van de klimaatcrisis, genderneutrale toiletten op het stadhuis en excuses voor het slavernijverleden.

Bij de landelijke verkiezingen in 2020 haalde BIJ1 haar eerste landelijke zetel. Dit jaar won de partij maar liefst acht zetels verspreid over Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Almere.