Op 16 maart zijn de gemeenteraadsverkiezingen in bijna heel Nederland. Weer naar de stembus dus, maar waar gaat het nu ook alweer over? NU.nl helpt je op weg met drie vragen en antwoorden over de lokale stembusgang.

1. Scheve stoeptegels interesseren me niet. Waarom zou ik stemmen?

De gemeente staat voor veel mensen vooral bekend om snoeiwerk, rioolbelasting en het onderhoud van de bestrating, maar het lokale bestuur krijgt steeds meer taken onder zijn vleugels.

Wie bepaalde zorg nodig heeft, weet dat de gemeente daar ook een rol in speelt. Gemeentes moeten ervoor zorgen dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen. Ze organiseren en vergoeden bepaalde hulp, bijvoorbeeld voor mensen met een beperking. Ook is de gemeente verantwoordelijk voor de jeugdzorg.

Ook gaat de lokale politiek over de grote crises van het moment, zoals het klimaat en het woningaanbod. Het is immers aan de gemeente of die een lap grond gebruikt voor een tiny forest of voor een nieuw huizenblok. De raadsleden die straks aan de knoppen zitten gaan over de bouw van een theater, de omvang van een vluchtelingenopvang en de aanleg van een nieuw fietspad.

Daarnaast zijn ze de volksvertegenwoordigers van een stad of een dorp. Dat betekent dat zij contact moeten houden met inwoners, lokale organisaties en ondernemers. Het is aan de politici om problemen en ideeën uit hun omgeving naar beleid te vertalen.

De eerste feiten over de gemeenteraadsverkiezingen 2022

  • Je kunt stemmen op 16 maart van 7.30 uur tot 21.00 uur. Op 14 en 15 maart zijn er ook stembureaus open om drukte tegen te gaan, maar niet zoveel als op 16 maart.
  • Met 333 gemeentes houden de meeste Nederlandse gemeentes half maart verkiezingen. Andere gemeentes houden ze eerder of later vanwege gemeentelijke herindelingen
  • Er doen gemiddeld negen partijen mee per gemeente volgens een telling van BNR Nieuwsradio.
  • Op 30 maart gaat de nieuw gekozen raad voor het eerst met elkaar vergaderen en nemen oude raadsleden afscheid

2. Waar gaat mijn stem precies naartoe?

Je kunt een stem uitbrengen op een kandidaat voor de gemeenteraad. Hoe hoger kandidaten op de lijst van een politieke partij staan, hoe groter de kans dat ze in de raad belanden. Kandidaat-raadsleden die laag zijn geplaatst maar veel stemmen krijgen, kunnen door deze voorkeursstemmen toch raadslid worden.

Het aantal politici in een gemeenteraad hangt af van het aantal inwoners dat een gemeente heeft. Kleine gemeentes (met minder dan drieduizend inwoners) hebben een negenkoppige raad. De grootste gemeenteraden (meer dan 200.001 inwoners) bestaan uit 45 mensen.

De gemeenteraad is het hoogste onderdeel van de gemeente. Raadsleden nemen alle belangrijke beslissingen. Ze controleren of het college van burgemeester en wethouders het beleid goed uitvoert. Ook maken ze de gemeentelijke begroting en controleren ze de raad of het geld is uitgegeven zoals afgesproken.

3. Wat hebben de burgemeester en wethouders ermee te maken?

Het eerste wat een nieuwe gemeenteraad moet doen, is onderhandelen over de samenstelling van het college van burgemeester en wethouders. Partijen proberen meestal om een combinatie te maken die goed is voor meer dan de helft van de zetels. Als dat lukt, dan heeft het college een meerderheid.

Raadsleden kiezen de wethouders. Afhankelijk van het inwonertal zijn dit er twee tot negen. Soms zijn het raadsleden (die dan die functie neerleggen) en soms zijn het mensen van buitenaf. De burgemeestersbenoeming is eens in de zes jaar en valt niet samen met de gemeenteraadsverkiezingen.

De burgemeester is de voorzitter van de gemeenteraad. Hij leidt de vergaderingen, maar stemt niet mee. Naast het voorzitterschap beslist een burgemeester bijvoorbeeld of een demonstratie mag doorgaan en wanneer een louche café moet sluiten. Dit zijn zaken die vallen onder veiligheid en openbare orde. De burgemeester is het hoofd van wat vaak de lokale driehoek wordt genoemd (burgemeester, politie en Openbaar Ministerie).

Wethouders hebben elk hun eigen portefeuille. Ze zijn verantwoordelijk voor verschillende afdelingen binnen een gemeente, zoals zorg, verkeer, onderwijs of diversiteit.

Stemmen mag als je aan de volgende voorwaarden voldoet:

  • Je bent achttien jaar of ouder.
  • Je woont in een Nederlandse gemeente.
  • Je bent niet uitgesloten van het kiesrecht.
  • Je hebt een Nederlandse nationaliteit, je bent EU-burger of je woont op 31 januari vijf jaar legaal en onafgebroken in Nederland. Wie vijf jaar lang een geldige verblijfstitel heeft, mag ook stemmen.
  • Mensen van buiten de Europese Unie die bij een internationale organisatie werken of bijvoorbeeld diplomaat zijn, hebben ook stemrecht, mits zij aan de andere voorwaarden voldoen.