Voor de meesten van ons blijft het bij een boze droom: alle zeggenschap over je persoonlijke en financiële zaken kwijtraken. Maar je hoeft ook geen Britney Spears te zijn om hiermee in aanraking te komen, want ook in Nederland komt ondercuratelestelling voor. Hoe werkt dat eigenlijk?

Na bijna dertien jaar zal het curatorschap over de zangeres op 12 november waarschijnlijk eindigen. Haar vader Jamie Spears, die jarenlang zeggenschap had over haar financiën, moet dan afstand nemen.

Maar dan is er ze er nog niet: in december staat de afhandeling van het financiële gedeelte van de vele rechtszaken gepland. Onder een curatorschap uit komen is bijna onmogelijk, zo waarschuwen Amerikaanse rechtsgeleerden al jaren. Hoe werkt dat in Nederland?

"Curatele is de zwaarste maatregel die er is om iemand onder toezicht te stellen", legt Annelieke Bouma van advocatenkantoor Van Beekhof Bouma Reichmann uit. "Als iemand onder curatele staat, kan hij of zij niet langer zelfstandig rechtshandelingen verrichten."

"Een rechter zal daarom altijd eerst kijken of er andere opties zijn: een bewindvoerder benoemen als iemand zijn financiële zaken niet zelf kan regelen, of mentorschap als iemand hulp nodig heeft bij het nemen van beslissingen over verzorging, verpleging, behandeling en begeleiding en beslissingen op het persoonlijke vlak. Een combinatie van beide is ook mogelijk."

Aantonen waarom curatele noodzakelijk is

Leonore (echte naam bij de redactie bekend) maakte dit proces mee met haar schoonmoeder. "Ze leed aan dementie, maar voordat deze diagnose werd gesteld - mijn schoonmoeder was nog jong toen ze dit kreeg - waren we jaren verder. In die tijd gaf ze enorme sommen geld uit. Ze kocht verschrikkelijk veel, bij loterijen, bij postorderbedrijven, soms wel vier keer hetzelfde. We troffen een garage aan die uitpuilde van de spullen."

“Soms willen familieleden ook geen strijd en kiezen ze daarom liever een buitenstaander.”
Kees Luijendijk van bureau Saillant

"Als je curatele wil aanvragen moet je goed kunnen aantonen waarom het noodzakelijk is", aldus Bouma. "Dat kan door een verklaring van een psychiater, maar soms is het nodig een dossier op te bouwen." Leonore en haar man besloten curatele aan te vragen toen hun (schoon)moeder zich ging verwaarlozen en een gevaar vormde voor zichzelf en haar omgeving.

"Het was een vreselijk proces dat veel te lang heeft geduurd, ook doordat de huisarts het probleem niet onderkende en familieleden de noodzaak niet inzagen. Door bewijzen te verzamelen, konden we een dossier vormen en heeft de casemanager dementie uiteindelijk geholpen met de aanvraag."

Een buitenstaander als curator

Wanneer je niet zelf wil of kan optreden als bewindvoerder of curator, kun je een derde partij inhuren. Kees Luijendijk van bureau Saillant krijgt de meeste aanvragen via zorginstellingen. "Mensen worden aangemeld via de GGD, ggz of andere instellingen. Of door hulpverleners als verslavingsproblematiek speelt, of via de gemeente of de familie bij dreigende uithuisplaatsing."

"Daarnaast komen aanvragen van familieleden van jongeren die achttien jaar worden veel voor. Die wonen al in een instelling en kunnen als ze meerderjarig worden niet zelfstandig beslissingen nemen over hun gezondheid en financiën. Als de familie dit ook niet kan of wil, worden wij gevraagd als curator op te treden. Soms willen familieleden ook geen strijd en kiezen ze daarom liever een buitenstaander."

Omdat curatele een zware maatregel is, wil de rechter waar mogelijk de persoon in kwestie zelf spreken. Luijendijk: "Bij het verzoekschrift zit een hele berg papierwerk: persoonsbeeld, verslag van psychiater of zorginstelling, arts, gedragsdeskundige, financiële stukken. Als iemand niet op de zitting aanwezig kan zijn, komt de rechter of op locatie of - sinds corona - belt hij in via Teams of Zoom. Curatele wordt echt niet zomaar afgesproken of met stukken afgedaan."

Onder curatele staan

  • Curatele moet worden opgelegd en worden beëindigd door een rechter.
  • Volgens cijfers van de Raad voor de rechtspraak staan in Nederland eind 2020 ongeveer 378.000 meerderjarige personen onder curatele, bewind of mentorschap. In de periode van 2016 tot en met 2020 nam het aantal meerderjarige personen onder toezicht toe met gemiddeld 3 procent per jaar.
  • De meest voorkomende grond voor toekenning is de lichamelijke of geestelijke toestand van de persoon.  Curatoren moeten elk jaar rekening en verantwoording over hun handelen afleggen aan de rechtbank. Voor uitgaven boven de 1.500 euro moet de curator vooraf toestemming vragen aan de kantonrechter.
  • Personen die onder curatele of bewindvoering zijn gesteld, worden opgenomen in het (openbare) Centraal curatele- en bewindregister.