Belastingen, aftrekposten en toeslagen: we hebben er nogal wat. Maar waar zijn ze precies goed voor en waar komen ze vandaan? In Jouw belastingcenten nemen we elke keer een andere toeslag of belasting onder de loep. Deze keer: de aanrechtsubsidie.

Huisvrouwen en -mannen worden in Nederland beloond met een extra zak geld van de Belastingdienst. Dit jaar wordt er naar schatting zo'n 800 miljoen euro uitbetaald aan partners omdat ze huismoeder of -vader zijn.

Zo'n 600.000 huishoudens van eenverdieners hebben recht op de zogeheten 'uitbetaling van de algemene heffingskorting aan de minstverdienende partner'. Critici noemen het liever de aanrechtsubsidie.

Naast die 600.000 huishoudens is er nog een kleine groep tweeverdieners op wie dit voordeel ook van toepassing is: namelijk wanneer de minstverdienende partner een laag inkomen of grote aftrekposten heeft, vertelt een woordvoerder bij de Belastingdienst.

Dat je wordt betaald om huisvrouw of -man te zijn klinkt jongere generaties misschien vreemd in de oren. Maar "deze maatregel past volledig in de Nederlandse traditie met mannelijke kostwinners en huisvrouwen", volgens Arjan Lejour, hoogleraar belastingen en openbare financiën bij de Universiteit van Tilburg.

Napoleons draagkrachtprincipe

"De achterliggende gedachte van het innen van belasting in Nederland is al sinds Napoleon het draagkrachtprincipe", vertelt Anne-Marieke van Schaik, curator bij het Belasting en Douane Museum in Rotterdam. Kort gezegd: hoe meer je verdient, hoe hoger het belastingpercentage is.

Een manier om dat te doen, is de uitbetaling van de dubbele heffingskorting aan partners zonder inkomen.

Al in het begin van de twintigste eeuw mochten burgers een belastingvrije som verdienen om basale levensbehoeften te dekken. Beleidsmakers vonden het onterecht dat gezinnen met eenverdieners slechts één belastingvrij basisbedrag zouden mogen houden. Dat ging in tegen dat draagkrachtprincipe.

Een subsidie voor getrouwde vrouwen

Met de nieuwe wet inkomstenbelasting van 1964 werd daarom een belastingvrije som ingevoerd voor getrouwde vrouwen - óók als ze geen inkomen hadden. De aanrechtsubsidie was geboren. Volgens historica Els Kloek waren door de jaren heen vooral christelijke politici voorstanders van de uitbetaling. Het is een manier om het traditionele gezin en het concept van de kostwinner intact te houden.

In de laatste jaren is de belastingvrije som veranderd in de algemene heffingskorting en is de uitbetaling genderneutraal geworden. Maar nog steeds willen politici van de vrijstelling af.

Te veel huisvrouwen

In geen ander EU-land verdienen vrouwen zo weinig in vergelijking met mannen als in Nederland. Het opgetelde inkomen van een vrouw is hier gemiddeld 47,5 procent lager dan dat van de gemiddelde man (het EU-gemiddelde is 39,6 procent, meldt Eurostat). Politici hebben dus genoeg argumenten om de financiële stimulans voor huisvrouwen (er zijn bijna geen huismannen in Nederland, volgens het CBS) te schrappen.

Gedurende het laatste decennium gebeurt dat dan ook stapsgewijs. Nu wordt gemiddeld nog 1.067 euro per jaar uitbetaald aan mensen die recht hebben op de regeling. In 2023 stoppen de uitbetalingen. Tenzij je vóór 1963 bent geboren, dan zal je de uitbetaling blijven ontvangen.

Ontmoedigingsbeleid uit Den Haag

Sinds de jaren negentig probeert de overheid meer vrouwen aan het werk te krijgen. Bijvoorbeeld door eenverdienerhuishoudens minder fiscaal aantrekkelijk te maken. Niet iedereen is daar blij mee.

De afgelopen jaren is het verschil in belastingdruk tussen een- en tweeverdienerhuishoudens namelijk flink toegenomen, concludeerde het CPB in 2018. In geen ander OESO-land is dat verschil nu zo groot als in Nederland.

Dit is het gevolg van onder meer de afbouw van de dubbele uitbetaling van de algemene heffingskorting, meent hoogleraar Arjan Lejour, die ook programmaleider publieke financiën is bij het CPB.

Overheid belast inkomens steeds meer per persoon

Eerst was ook Lejour van mening dat de uitbetaling van de heffingskorting aan niet-werkenden weg moest. "Maar nu heb ik wel het idee dat het verschil in belastingdruk té groot is geworden. Om dat tegen te gaan is wat mensen de aanrechtsubsidie noemen wel interessant."

Het schrappen van de uitbetaling is prima beleid als je enige doel is om arbeidsmarktparticipatie te bevorderen, zegt hij. "Maar het CPB-rapport laat zien dat dit wel met een prijs gepaard gaat."

Of je dit terecht vindt is misschien een existentiële kwestie. Wil je als individu of als stelletje gezien worden in de samenleving en door de fiscus? Gedurende de twintigste eeuw werden burgers steeds meer als individuen gezien door de overheid. Zo worden bijvoorbeeld inkomens sinds de jaren tachtig belast per persoon en niet per huishouden. Het schrappen van de controversiële aanrechtsubsidie is nog een stap in die richting.