Overheidsinstanties die een schuld komen innen doen dat roekeloos, en zorgen dat mensen nog dieper in de financiële problemen komen, zo oordeelde deze week nationale ombudsman Reinier van Zutphen. Staatssecretaris Tamara van Ark kondigde noodmaatregelen aan. Wat is er aan de hand?

De 1,4 miljoen Nederlandse huishoudens met schulden moeten beter worden geholpen, zeggen ook Nederlandse rechters. De schuldprocedures zijn te ingewikkeld, en ze maken het probleem alleen maar erger, schrijft de Raad voor de Rechtspraak in een nieuw rapport.

"In onze huidige maatschappij wordt van burgers verwacht dat zij zelfredzaam zijn. Voor een deel van de samenleving is dit terecht, maar die aanname geldt ook voor degenen die daartoe niet in staat zijn. Dit is de groep die niet gedijt in de huidige zelfzorgsamenleving."

De consequentie daarvan, schrijft de raad, is dat dit deel van de samenleving te maken krijgt met een opeenstapeling van problemen die zich vaak vertalen in juridische procedures.

Boetes, deurwaarders, verhogingen en incassokosten

Een kleine schuld wordt snel groter, want betalingsachterstanden voor premies, belastingen, huur en energiekosten moeten op korte termijn worden afgelost. Wie dat niet kan betalen, laat de rekening liggen en die wordt snel hoger door standaardkosten: rente, deurwaarderskosten, griffierecht, buitengerechtelijke incassokosten, boetes en verhogingen.

Wendy (27) uit Limburg, moeder van twee kinderen van vier en zes, is zo'n schuldenaar die al jarenlang tobt met deurwaarders, dagvaardingen, boetes en beslagleggingen.

"We hebben zo'n 12 deurwaarders die regelmatig langskomen om schulden te innen. Ik probeer dan een afspraak met ze te maken: een tientje per maand. Daarmee hou je ze een tijdje stil. Maar niet bij elke deurwaarder lukt dat. Ze blijven maar terugkomen, terwijl ze nou toch wel moeten weten dat we niet draagkrachtig zijn."

Wendy is het hartgrondig eens met de partijen die zich nu sterk maken voor versimpeling: het is ontzettend ingewikkeld om uit de schulden te komen.

"Er is ons loonbeslag opgelegd en onze beslagvrije voet is eindelijk op een juist bedrag gesteld: 1.200 euro voor vier personen. We houden 860 euro per maand over om van te leven en daarmee kunnen we onze schulden nooit afbetalen. De deurwaarderskosten alleen al zijn al honderden euro's per maand. Het stapelt zich alleen maar op."

'We kwamen in een neerwaartse spiraal'

Verkeersboetes, een mobieltje op afbetaling en een studieschuld, zo begon het. Wendy: "DUO is wel het grootste drama. Mijn partner werd door zijn moeder uit huis gezet, ging al jong bij zijn zus wonen en begon met studeren."

"Hij is een aantal keer gestopt met zijn studie en al dat schoolgeld kon hij niet betalen. Ik heb zelf geen fijne jeugd gehad en na een aantal uithuisplaatsingen werd ik op mijn achttiende financieel door niemand meer ondersteund. Ik kocht een te dure telefoon, en zo zaten we in een spiraal dat steeds verder neerwaarts ging."

De rekeningen konden niet worden betaald, er kwamen boetes, incassokosten, rente, deurwaarderskosten, beslagkosten, plus rente. "Het bedrag dat met het loonbeslag gevorderd moest worden was 4.000 euro, zegt Wendy. Inmiddels is dat bedrag opgelopen tot 9.000 euro.

"We hebben zo'n twaalf grote schulden bij DUO. Daar staan vier verschillende deurwaarders op. De één komt langs voor de eerste vier facturen, deurwaarder B voor twee andere, enzovoorts."

"Per deurwaardersbezoek krijgen we weer een rekening van 97, 31 euro. Ik vraag ze weleens: waarom zetten jullie niet één deurwaarder op alle rekeningen van DUO? Daar wordt niet naar geluisterd. Ze weten het zelf ook niet en worden ook maar ingehuurd."

“We hebben zo'n twaalf deurwaarders over de vloer, en ieder bezoekje kost weer geld”
Wendy, schuldenaar

Die deurwaarders zijn onderdeel van de 'handel in schulden'. Incassobureaus kopen schulden over en leggen hoge incassokosten en boetes op. Het oorspronkelijk verschuldigde bedrag stijgt daardoor inderdaad exorbitant, zegt ook het rapport van Raad voor de Rechtspraak.

Wet vertraagd door ICT-probleem is 'zuur'

Mensen met schulden een realistische beslagvrije voet meegeven zou het begin moeten zijn om zelf uit de schulden te komen, zegt het kabinet. Beslagvrije voet is het gedeelte van iemands inkomen dat vrijgesteld moet worden van invordering en dat genoeg moet zijn om van te leven. Dat bedrag wordt stelselmatig te laag ingeschat.

Op die kwestie zou 1 januari 2019 een antwoord komen met de Wet vereenvoudiging beslagvrije voet, maar de wet is tot nader order uitgesteld vanwege ICT-problemen. "Zuur", noemde de staatssecretaris de vertraging.

“Geef mensen met schulden een tijdje adempauze”
Rens Raemakers, kamerlid D66

Noodoplossingen moeten de tijd overbruggen tot die wet er komt, zegt Van Ark. Nu nog mag de Belastingdienst automatisch bedragen tot 500 euro afschrijven van de rekening van een belastingschuldige, waardoor die beslagvrije voet vervalt. Het inhouden van toeslagen door de overheid om openstaande schulden te dekken wordt ook niet meer mogelijk.

D66-Kamerlid Rens Raemakers heeft inmiddels een voorstel gedaan dat werd gesteund door het CDA: geef mensen met schulden in plaats van boete op boete een tijdje adempauze van alle binnenkomende rekeningen.

Dit zijn de noodmaatregelen:

  • De Belastingdienst stopt nog dit jaar met het automatisch afschrijven van bedragen tot 500 euro.
  • Er komt een einde aan het beslag leggen op toeslagen.
  • De beslagvrije voet bij jongeren wordt verhoogd. Op dit moment wordt ervan uitgegaan dat jongeren van achttien tot twintig financieel worden gesteund door hun ouders.