Een testament heb je toch alleen nodig als je heel rijk bent of heel ingewikkelde familieomstandigheden hebt? "Als je wil dat jouw mooie boekenkastje naar die aardige antiquair gaat, moet je dat vastleggen."

Vijf redenen voor een testament

  • Zelf bepalen aan wie je wat wil nalaten.
  • De financiële positie van je kinderen beter beschermen.
  • Familieleden of de partner onterven.
  • De financiële positie van je nieuwe partner goed regelen. 
  • De voogdij over je kinderen vastleggen.

De helft van de ontvangers van erfenissen zijn kinderen van de overledene, 10 procent gaat naar de partner, zo bleek maandag uit nieuwe cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

Vier op de tien ontvangers van een erfenis kregen in 2015 een netto bedrag van minder dan 20.000 euro bijgeschreven op hun rekening, Drie op de tien erfden tussen de 20.000 en 50.000 euro, terwijl eveneens drie op de tien meer dan 50.000 euro kregen.

"Eigenlijk zou iedereen een testament moeten hebben", vindt docent notarieel recht aan de Radboud Universiteit Lucienne van der Geld, die ook directeur is van kennisorganisatie Netwerk Notarissen. "Het gaat niet alleen over geld, maar ook over je wensen, je spullen, je digitale erfenis."

Als er geen testament is, vindt de verdeling van de erfenis plaats volgens de wet. Dan erft de partner in eerste instantie alles, tenminste als er sprake is van een geregistreerd partnerschap of een huwelijk. Eventuele kinderen zijn ook erfgenaam, maar zij krijgen hun deel pas als de langstlevende partner overlijdt. 

Als er geen partner en ook geen kinderen (meer) zijn, gaat de erfenis naar de kleinkinderen en anders naar de ouders, broers, zussen, neven of nichten van de overledene. Vervolgens wordt gezocht naar grootouders en overgrootouders. Als er helemaal geen erfgenamen zijn, gaat de erfenis naar de Staat.

'Niemand denkt graag na over zijn sterfelijkheid'

Dat mensen soms toch niet of pas laat in hun leven een testament laten opstellen, komt volgens Van der Geld doordat er nog wel enigszins een taboe op rust. "Niemand denkt graag na over zijn sterfelijkheid en wat er dan moet gebeuren."

Als je zaken anders wil regelen dan wettelijk is vastgelegd, of als je persoonlijke situatie een beetje afwijkt van de norm, is er dus een testament nodig.

"Voor samenwoners is een testament bijvoorbeeld heel belangrijk, zeker als ze een koophuis hebben", zegt erfrechtadvocaat Katelijne van Barneveld, voorzitter van de Vereniging Erfrecht Advocaten Nederland (VEAN). Zonder testament gaan bezittingen namelijk gewoon naar de familieleden van de erflater. 

Bij een gezamenlijk huis gaat het dan om de helft van de woning. "Dan kun je bijvoorbeeld gedoe krijgen tussen de oude huwelijkspartner die als wettelijke vertegenwoordiger van de kinderen aanspraak maakt op de ene helft van de woning, en de nieuwe partner waar de overledene mee samenwoonde, die aanspraak maakt op de andere helft. Helemaal als er geen geld is om die oude partner of de eventuele kinderen uit te kopen."

“Voor samenwoners is een testament bijvoorbeeld heel belangrijk, zeker als ze een koophuis hebben”
Katelijne van Barneveld

Je kunt van alles vastleggen, maar het moet wel reëel zijn

Als je bezittingen wil nalaten aan andere personen dan de wet zegt, of aan bijvoorbeeld een goed doel, heb je een testament nodig. "En dat geldt ook als je een executeur wil benoemen om een lastige erfenis af te wikkelen, of als je bewind wil instellen of voogdij wil regelen", voegt Van Barneveld toe. "Hoewel dat laatste tegenwoordig ook via het gezagsregister kan."

Je kunt in je testament bovendien je partner en je kinderen onterven, maar je kinderen hebben echter altijd recht op hun legitieme portie, de helft van het gewone erfdeel volgens de wet. Ze moeten daar dan wel zelf achteraan.

Volgens Van Barneveld kun je eigenlijk alles rond de nalatenschap laten vastleggen, maar moeten eventuele voorwaarden die je eraan verbindt wel reëel zijn. "Als je bijvoorbeeld op papier zet: 'Jij krijgt mijn huis, maar dan mag je nooit mijn schoonmoeder naar binnenlaten', dan heb je een grote kans dat dat wordt aangevochten."

Een testament regelen kan heel voordelig, zoals met de notarisservice van de HEMA, waar je voor 172,50 euro een testament kunt opstellen. Je vult daarvoor online een formulier in. Maar, zoals de HEMA zelf al zegt, is dit testament alleen geschikt voor standaardsituaties.

Volgens Van der Geld en Van Barneveld is zo’n HEMA-testament meestal niet zo’n goed idee. "Als er een fout in zit, of er is iets mis, wordt het pas ontdekt als je er niet meer bent. Als je toch geld uitgeeft aan een testament, kun je het beter meteen goed doen", vindt Van der Geld.

Zelf een testament maken is lastig, een codicil kan wel

Zelf een testament opstellen is in principe ook mogelijk. In de praktijk gebeurt dat eigenlijk niet, ziet Van der Geld.

"Wat wel goed werkt, is een handgeschreven testament maken, een codicil. Dat kan alleen voor spullen, niet voor geld. Daar is geen notaris bij nodig, maar je moet het wel echt met de hand schrijven, ondertekenen en voorzien van een datum en een plaats. Dan is het rechtsgeldig."

En als je eenmaal een testament hebt, ben je er nog niet. "Een goede notaris laat je één keer in de vijf jaar of na een grote verandering in je leven langskomen om te bekijken of er een update nodig is", zegt erfrechtadvocaat Van Barneveld.

Ook kun je een testament ongedaan laten maken. Daarvoor is wel weer een notaris nodig: je testament verbranden of door de papierversnipperaar halen is niet genoeg.