Een break nodig? Voor 31 euro vliegt Ryanair je heen en terug naar Málaga. Cultuur snuiven? Wizz Air brengt je in twee uur naar Boedapest voor de prijs van een pak wasmiddel. Hoe kan het dat de vervuilende luchtvaart zo goedkoop en dus populair blijft?

In 1920 vloog je met KLM van Amsterdam naar Londen voor 250 gulden, vertelt luchtvaarteconoom Hans Heerkens. "Nu betaal je ongeveer hetzelfde, zo'n 120 euro. Terwijl mijn opa toen 5 gulden per week verdiende. Zo ontzettend goedkoop is vliegen geworden."

De luchtvaart is een bedrijfstak die heel makkelijk valt te organiseren, legt Heerkens uit. "Stel dat je met een bus naar Amerika zou rijden. Al die wegen die je over moet, de benzine, een chauffeur een week lang inhuren, overnachtingen. Starten en landen is duur, maar eenmaal in de lucht is het immer gerade aus."

“Mijn opa vloog honderd jaar geleden voor 250 gulden naar Londen. Nu betaal je hetzelfde. Zo onzettend goedkoop is vliegen.”
Luchtvaarteconoom Hans Heerkens

Geen kopje thee, geen eten, geen hoge looneisen

Vliegen blijft mateloos populair; het aantal passagiers dat jaarlijks Nederlandse luchthavens aandoet steeg het tweede kwartaal van 2018 met 4 procent ten opzichte van vorig jaar, berekende het CBS. Hoe meer we vliegen, hoe meer concurrentie, en hoe effectiever luchtvaartmaatschappijen worden, zegt Heerkens.

"De lowcostairlines zijn verschrikkelijk efficiënt. Een easyJet-vliegtuig vliegt snel van de ene naar de andere bestemming, zonder lang aan de grond te blijven, wat enorm kostbaar is. Ze zijn betrekkelijk nieuw, er zit geen dood hout tussen, ze werken met jongere mensen die flexibeler zijn en minder hoge lonen eisen. Daarbij doen ze aan debundling. Geen krant, kopje thee of een maaltijd, helemaal niks krijg je gratis. Zelfs bagage moet je apart betalen."

Naoorlogse afspraak over belastingvrijstelling geldt nog steeds

Naast de efficiëntie is vliegen zo betaalbaar door het belastingvoordeel waar de sector van mag genieten sinds het allerprilste begin van de burgerluchtvaart, legt Paul Peeters, lector duurzame luchtvaart aan toerismehogeschool NHTV in Breda, uit. "Kerosine is vrijgesteld van belasting en accijnzen, en over de tickets hoeft geen btw betaald te worden."

Ter vergelijking: een automobilist betaalt zo'n 75 cent per liter benzine aan btw en accijnzen. De luchtvaart koopt kerosine zonder er belasting over te betalen. Dat scheelt miljarden euro's. Op een tramkaartje van 1,50 zit 6 procent belasting, op een vliegticket niets.

“Burgerluchtvaart is vrijgesteld van belasting, want de wereld moest na de oorlog weer met elkaar in verbinding staan”
Luchtvaartexpert Paul Peeters

Al tijdens de Tweede Wereldoorlog, in 1944, werd in Chicago de ICAO (International Civil Aviation Organisation) opgericht, om de burgerluchtvaart te bevorderen en zo bij te dragen aan een wereld die met elkaar in verbinding staat, legt Peeters uit.

Een van de afspraken die destijds gemaakt werden is dat er geen belasting betaald hoeft te worden over de kerosine, landingsbanen, vliegvelden en tickets. "Het werd te ingewikkeld gevonden om te berekenen wie waar belasting over moest betalen, omdat vliegen over landsgrenzen gaat."

Alleen Europa belast CO2-uitstoot

Daar komt nog bij dat de CO2-uitstoot van vliegtuigen alleen op Europese vluchten wordt belast, en pas sinds kort. Met CO2-beprijzing in het Europese emissiehandelssysteem (ETS) moeten grote bedrijven betalen voor elke ton CO2 die ze uitstoten. Dat leidt in 2030 tot 43 procent minder CO2 emissies dan in 2005, verwacht de Europese Commissie. Sinds 2012 vallen ook vliegtuigmaatschappijen onder de ETS, maar alleen de intra-EU-vluchten; vluchten die opstijgen en landen in een EU-land.

Dat komt doordat China en de Verenigde Staten niet mee wilden werken aan een mondiale regeling, zegt Peeters. Tijdens de klimaatafspraken in Parijs en ook Kioto werd besloten dat de luchtvaartkoepelorganisatie ICAO zelf het initiatief zou nemen om CO2 te beprijzen. Maar zij onderneemt geen serieuze actie, zeggen beide luchtvaartexperts.

Heerkens: "Er moet overeenstemming komen op wereldniveau, en dat komt er niet. Landen met minder welvaart dan wij zeggen: wij hebben eindelijk ook een vliegveld en een vliegtuigmaatschappij, laat ons nu profiteren van deze bedrijfstak. Dat snap ik."

Nederland werkt aan een vliegtaksplan

Ondertussen werkt Nederland aan een vliegtaksplan. Dat voornemen van het kabinet staat los van de Europese voorstellen rondom CO2-beprijzing. Het kabinet wil per 2021 een vliegbelasting invoeren; een Europese belasting op luchtvaart, een nationale belasting per vliegtuig of een nationale belasting per vertrekkende passagier, daar zijn ze nog niet uit. Het bedrag dat het Rijk ermee zal verdienen is al begroot: 200 miljoen euro per jaar.

"Dit najaar zal het kabinet een keuze maken. Daarbij is de Europese belasting de voorkeursoptie", aldus een woordvoerder van het ministerie van Financiën. De belastingregel zal neerkomen op 3,80 per passagier binnen Europa en 22 euro bij intercontinentale vluchten. GroenLinks heeft het plan al fel veroordeeld, en noemt het bedrag nauwelijks een prikkel voor de consument om minder te vliegen.

'Goedkoop met de trein kan, maar je moet een expert zijn'

Vliegen is zo goedkoop, zo comfortabel en zo gemakkelijk; dat zuigt vraag aan, zegt luchtvaarteconoom Heerkens. "Slechts 5 procent van de wereldbevolking heeft ooit gevlogen. Bedenk je eens wat er gebeurt als de welvaart mondiaal toeneemt. Al die Chinezen die nu nog geen vliegticket kunnen betalen, maar volgend jaar wel. Wie gaat zeggen dat al deze mensen ineens toch niet mogen?"

Vooral Nederlanders moeten zich realiseren dat treinreizen wel degelijk een goed alternatief is, vindt lector Peeters. "Met een internationale trein ben je in ruim twee uur in Parijs, en ook nog van stad tot stad. Nu boeken mensen een goedkoop ticket naar een ver Spaans vliegveld en nemen ze een dure taxi naar hun hotel. Dat kan wel, het ticket was zo goedkoop, denkt de consument, die zo 70 euro neertelt voor een taxi."

Peeters: "Het wordt je als consument veel makkelijker gemaakt om te vliegen. De luchtvaartsector heeft honderden websites die je helpen het allergoedkoopste ticket te vinden, om een goedkoop treinticket te vinden moet je bijna een expert zijn."

“Laatst reisde ik met de trein naar Winterberg voor 9 euro. Maar wie weet dat dat kan?”
Luchtvaartexpert Paul Peeters

Peeters, zelf ervaren treinreiziger, reisde onlangs per trein naar Winterberg voor 9 euro. "Ik had ontdekt dat de tickets vanaf Arnhem spotgoedkoop waren, en daar woon ik vlakbij. Vanaf Ede waren ze 150 euro. En als je goedkoop naar Berlijn wil, boek dan een treinreis naar Duisburg en stap daar over. Maar wie weet dat? Het lijkt wel alsof de spoorwegen zelf niet geloven in hun product."