Wilders begeeft zich buiten zijn comfortzone. Als oppositieleider wist hij altijd hoe je het de machthebbers zo moeilijk mogelijk kon maken. In het formatiedebat van woensdag moest Wilders juist laten zien dat hij verantwoordelijkheid voor het landsbestuur kan nemen.

"Ik mis de Wilders met die kritische houding hier aan deze kant van de interruptiemicrofoon", zegt Partij voor de Dieren-leider Esther Ouwehand op een gegeven moment tegen de PVV-leider. "Ik mis hem!"

Wilders heeft de mogelijkheid om zijn partij te laten meeregeren, in welke vorm dan ook, nog niet opgegeven. Ook al zag hij met het vroegtijdig vertrek van Omtzigt een belangrijke bondgenoot opstappen.

De vraag is of Omtzigt terugkomt voor een volgende formatieronde. De lijst van bezwaren bij NSC is lang en vooral principieel. De officiële verklaring dat de partij vorige week niet meer verder wilde praten luidt dat wordt gevreesd voor financiële tegenvallers.

Daar komt ook nadrukkelijk "de rechtsstatelijke afstand" bij die door de NSC-fractieleden als te groot wordt ervaren tussen hun partij en de PVV. Een plek in een meerderheidskabinet met de partij van Wilders zit er daarom niet in.

Daarom ging het debat vooral over de vorm van een toekomstig kabinet. Wordt het een minderheidskabinet dat Omtzigt in een gedoogrol gaat steunen vanuit de Kamer? Of komt er een kabinet met meer afstand tot de Kamer, zoals een zakenkabinet of een extraparlementair kabinet?

Zie ook |Yesilgöz hint op kabinetsdeelname om einde te maken aan impasse in formatie

Yesilgöz komt met 'stap naar voren'

Deze zoektocht was officieel geen onderdeel van de opdracht van vertrekkend informateur Ronald Plasterk. Maar de formerende partijen ontkwamen er niet aan om het erover te hebben.

Om Omtzigt te verleiden weer mee te onderhandelen, deed VVD-leider Dilan Yesilgöz "een stap naar voren", zei ze. "Ik vraag Omtzigt om hetzelfde te doen." De stap bestond uit het opgeven van de gedoogrol die Yesilgöz voor de VVD zag weggelegd.

Ze wil toch meedoen en ziet dan een extraparlementair kabinet als de meest logische optie. Want, zo concludeerde Plasterk in zijn verslag, niet iedereen kan een kabinet gedogen.

De oud-PvdA-senator is een bekend gezicht in Den Haag. In 2017 kwam hij in zijn rol als directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) regelmatig langs bij de formatie van toen. Zijn presentaties over hoe Nederland er op dat moment voor stond, maakten grote indruk bij de onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie.

Wilders hekelt politieke midden met 'grijze muizen'

Putters is dus iemand die in ieder geval bij het politieke midden goed ligt. Het politieke midden waar Wilders van oudsher niet toe behoort en ook niet bij wíl horen.

"Als je de meeste kans wil hebben om mee te doen met de macht, dan moet je ergens tussen die grijze muizen gaan zitten en standpunten met elkaar delen. Dan is het makkelijker om met elkaar te gaan regeren", zei hij daar verbeten over in een interview met NU.nl. "Mensen op straat kennen het verschil tussen VVD, CDA, D66 of GroenLinks helemaal niet. Als je ze vraagt naar de PVV, dan worden ze of boos of blij. Maar iedereen weet wel waar wij voor staan."

De berichten dateren uit 2010 en 2011, maar toch. Het toont aan dat er Wilders veel aan gelegen is om de formatie nieuw leven in te blazen met iemand waarbij zoveel mogelijk partijen zich comfortabel voelen.

Zie ook |Interview Wilders: 'Moeilijke tijden gehad, niet alleen rozengeur en maneschijn'

'Waarom dan weer dat circus zo breed optuigen?'

Want het idee is dat Putters bij alle fractieleiders - Wilders: "met een streep onder alle" - ophaalt wat de wensen zijn voor de volgende kabinetsvorm.

In de Kamer begreep niet iedereen waarom alle fracties opnieuw worden uitgenodigd. Alles stond toch in het teken om Omtzigt weer aan tafel te krijgen? "Ik wil best langskomen voor een kopje koffie", zei CU-leider Mirjam Bikker beleefd. Maar daar zou het wel bij blijven, maakte ze duidelijk.

Ook Frans Timmermans (GL-PvdA) was kritisch. "Het draait toch om de vier partijen en niemand anders?", vroeg hij zich af. "Waarom dan weer dat circus zo breed optuigen? Dat kost gewoon te veel tijd."

"Een brede verkenning dus", concludeerde D66-leider Rob Jetten. "Terug bij af."

En Omtzigt? Die liet zich ondanks de bewegingen in zijn richting niet verleiden om van standpunt te veranderen. Hij herhaalde zijn boodschap van de afgelopen weken: NSC gaat niet in een meerderheidskabinet met de PVV zitten en zal "in principe" geen ministers leveren in welke variant dan ook.

Zijn advies aan Putters: onderzoek een minderheidskabinet van VVD, PVV en BBB. "Dat lijkt mij de meest logische optie."