"De VVD zegt vrij traditioneel dat de oplossing niet altijd meer geld is", zei Mark Rutte bij Nieuwsuur in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen. Toch trekt een volgend kabinet onder zijn leiding de portemonnee. En niet zo'n beetje ook. Voor de stikstofproblemen wordt voor de komende twaalf jaar 25 miljard euro uitgetrokken. Naar klimaat gaat de komende tien jaar 35 miljard.

De nieuwe coalitie van VVD, D66, CDA en ChristenUnie trekt dus in totaal 60 miljard euro uit, bedoeld om de grote opgaven van het vorige kabinet nu wél op te lossen.

Het astronomische bedrag is bedoeld om het debat over deze gevoelige onderwerpen, die burgers direct in de portemonnee raken, niet te laten ontsporen zoals dat afgelopen jaren zo vaak gebeurde.

De recorduitgaven leidden tot verbazing bij onze zuiderburen. "Het cliché van de zuinige Nederlanders is voorbij. Jullie geven het geld met bakken uit", zei een verslaggever van de Belgische televisiezender VRT woensdag tegen Rutte, nadat hij het coalitieakkoord had gelezen.

De begrotingsregels schrijven voor dat je niet hoeft te bezuinigen als je geld leent om het eenmalig uit te geven. De timing is prettig, want Nederland betaalt nog steeds een extreem lage rente voor staatsleningen; in veel gevallen is die zelfs negatief.

'Er wordt met miljarden gestrooid alsof het niks is!'

Het viel ook in Den Haag op dat de geldkraan wordt opengezet. SGP-leider Kees van der Staaij, van oudsher hoeder van degelijke overheidsfinanciën, wilde donderdag in het debat over het coalitieakkoord van Rutte weten waar de beoogde premier zijn pijlen op zou richten als hij in de oppositie had gezeten.

Van der Staaij gaf zelf het antwoord. "Hij zou zeggen: 'Wat zijn dit voor uitgaven? Er wordt met miljarden gestrooid alsof het niks is! Wij zijn de partij van de financiële degelijkheid.'"

Van der Staaij had gelijk. Wat betreft de overheidsfinanciën geldt voor de VVD: geen experimenten. Die gedachte is in het coalitieakkoord gesneuveld. "We accepteren een tijdelijk hogere schuld om daarmee maatschappelijke opgaven op te lossen", staat er.

Die "maatschappelijke opgaven" - Haags jargon voor 'problemen' - zijn ook niet mals. Te beginnen met de stikstofcrisis. Sinds de rechter in 2019 oordeelde dat het stikstofbeleid veel te vrijblijvend was, zijn echt forse maatregelen uitgebleven.

Er is bijvoorbeeld lang gewacht met opperen om boerenbedrijven die veel stikstof uitstoten in de buurt van beschermde natuurgebieden (verplicht) uit te kopen.

Boeren demonstreren op 7 juli op het Malieveld in Den Haag tegen het stikstofbeleid.

Boeren demonstreren op 7 juli op het Malieveld in Den Haag tegen het stikstofbeleid.
Boeren demonstreren op 7 juli op het Malieveld in Den Haag tegen het stikstofbeleid.
Foto: ANP

Komende jaren moet iedereen tevreden worden gehouden

Over de vraag hoe je de stikstofuitstoot grondig kunt verlagen, verschillen de coalitiepartijen nogal. D66 roept al langere tijd dat de veestapel gehalveerd moet worden, het CDA vreest steeds zijn boerenachterban voor het hoofd te stoten met iedere vorm van krimp.

Pas afgelopen zomer erkenden de christendemocraten dat minder vee onvermijdelijk is als je iets aan het stikstofprobleem wil doen.

De stikstofdiscussie leidde de afgelopen jaren tot een fel, maatschappelijk debat. Boeren voelden zich in de steek gelaten en kwamen meerdere keren met veel lawaai naar Den Haag. De coalitie heeft er niets aan als het debat ook de komende periode in crisissferen blijft.

Dus is er de komende jaren voor elk wat wils: innovatie, het verduurzamen van de landbouw en natuurherstel. Dat gaat gepaard met een versnelling van de stikstofopgave: de helft minder uitstoot in 2030, in plaats van in 2035. Dat klinkt ambitieus, maar is eigenlijk gewoon in lijn met het advies dat er al anderhalf jaar ligt.

Dat loopt natuurlijk in de papieren. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) berekende al dat de stikstofaanpak de komende jaren miljarden euro's zal gaan kosten.

Nederland wil Europees koploper zijn met klimaatbeleid

Bij het klimaatbeleid, waarvoor de pot met 35 miljard euro wordt gevuld, is hetzelfde patroon te zien. Lang is er met pijn en moeite beleid uit de grond gestampt, waarmee eigenlijk niemand echt blij was.

D66 wil een voortrekkersrol in Europa. Partijleider Sigrid Kaag noemt klimaatverandering "een existentieel gevaar" dat nu aangepakt moet worden. De VVD vindt dat klimaatmaatregelen vooral in dienst moet staan van de economie.

Ook hier leidden de verschillende opvattingen de afgelopen regeerperiode tot verhitte discussies en crisisoverleg binnen de coalitie. Ondertussen werden de zelf opgelegde klimaatdoelen niet gehaald, laat staan de toegezegde ambitieuzere voortrekkersrol in Europees verband.

Toch proberen de partijen het opnieuw: "Nederland wil koploper in Europa zijn bij het tegengaan van de opwarming van de aarde", staat in het coalitieakkoord. Dat kan alleen maar meer maatregelen betekenen.

Rutte: 'We zijn en blijven zuinig'

De coalitie erft met stikstof en klimaat achterstallig onderhoud van zichzelf en denkt de oplossing te hebben gevonden: geld.

Daarvoor moet Rutte accepteren dat de staatsschuld onder zijn bewind oploopt in economisch goede tijden. Aan het einde van de rit wordt zelfs de Europese norm overschreden, al is dat maar minimaal.

Rutte hoopt dat het Nederlandse imago aan het eind van de rit er niet onder zal lijden. "We zijn en blijven zuinig", verzekerde hij de VRT-journalisten.

Analyse: 'Coalitieakkoord is achterstallig onderhoud van vorig kabinet'
184
Analyse: 'Coalitieakkoord is achterstallig onderhoud van vorig kabinet'