Na zes weken van praten over 'de inhoud' presenteerde informateur Mariëtte Hamer dinsdagmiddag haar eindverslag. Ze schetst hierin een eerste aanzet tot wat er volgens haar op basis van de gesprekken die ze heeft gevoerd in een regeerakkoord zou moeten komen. Een overzicht:

Allereerst is het belangrijk om te benadrukken dat het gaat om een eerste aanzet waarmee formerende partijen de komende maanden aan de slag kunnen. Het is dus niet vanzelfsprekend dat alle punten uiteindelijk terug zullen komen in een nieuw regeerakkoord.

In haar eindverslag maakt Hamer onderscheid op drie vlakken. Allereerst heeft ze op basis van de gesprekken die ze heeft gevoerd zeven belangrijke onderwerpen geformuleerd waar een nieuw kabinet eigenlijk niet omheen kan. En welke maatregelen kunnen al op korte termijn worden genomen en welke zaken kunnen echt niet wachten op een volgend kabinet?

De zeven belangrijke onderwerpen

De informateur ziet drie uitdagingen die ons de komende periode te wachten staan.

Kansenrijke en inclusieve samenleving: Door de coronacrisis zijn de kansenongelijkheid in het onderwijs, de tegenstellingen op de arbeidsmarkt en de groeiende ongelijkheid onder een vergrootglas komen te liggen. Het nieuwe kabinet moet van het verminderen hiervan een prioriteit maken.

Voor de korte termijn stelt Hamer voor om onder meer extra stageplekken in het mbo/hbo te creëren, om te investeren in om- en bijscholing met een focus op sectoren waar een tekort aan personeel is en om de leefbaarheid in steden, wijken en dorpen te versterken.

Een duurzame economie: Om aan de eisen op het gebied van klimaat en stikstof te voldoen, is duurzaam herstel nodig.

Op de korte termijn kan volgens Hamer gedacht worden aan een zorgvuldige afbouw van de steunpakketten en meer steun voor de kunst- en cultuursector. Ook kan een moreel appel aan bedrijven worden gedaan om steun terug te betalen als ze het geld toch niet nodig hebben gehad.

Digitalisering en innovatie: Deze thema's spelen een steeds grotere rol in het dagelijks leven. Het verplicht thuiswerken heeft dit proces versneld. De kansen die dit biedt op bijvoorbeeld het gebied van robotisering en kunstmatige intelligentie brengt ook uitdagingen met zich mee, zoals op het gebied van digitale veiligheid en privacy.

Een aantal van Hamers voorstellen voor de korte termijn: verbeteren van de toegang tot digitalisering, een versnelde aanpak van digitale vaardigheid en het verbeteren van kwaliteit en snelheid van digitale verbindingen.

Naast deze drie transities zijn er nog vier andere grote thema's die belangrijk zijn voor een regeerakkoord:

Gezondheid: Een nieuw kabinet moet werken aan een toekomstbestendig en toegankelijk zorgstelsel. Er moet worden ingezet op behoud van vitaliteit, voorkomen van vermijdbare ziekte, en een gezonde leefstijl. Ook moet er voldoende gekwalificeerd personeel aangetrokken en behouden worden.

Voor de korte termijn is volgens Hamer onder meer het vaccinatiebeleid met extra aandacht voor kwetsbaren en migrantenouderen van belang, moet de samenwerking in de zorgketen en de ventilatie op scholen en in publieke ruimtes verbeteren en moet er aandacht zijn voor de inhaalzorg in de ziekenhuizen.

Sterke infrastructuur en wonen: Een betaalbare woning - op redelijke afstand van het werk - wordt voor steeds meer mensen onbereikbaar. De woningmarkt is daarom een belangrijk thema voor het regeerakkoord. Het gaat dan om waar er gebouwd wordt, hoe dit betaalbaar wordt voor huurders en kopers en over de leefbaarheid en verduurzaming.

Op de korte termijn kan volgens Hamer al begonnen worden met het aanpakken van achterstallig onderhoud aan wegen, bruggen, waterwegen en het spoor. Ook kan volgens de informateur gestart worden met het aanpakken van achterstallig onderhoud bij uitvoeringsorganisaties (ICT, capaciteit).

Veiligheid: De rechtsstaat heeft te maken met bedreigingen van onder meer de georganiseerde misdaad en radicale tegenstellingen tussen personen en groepen.

Ook hier is volgens Hamer sprake van achterstallig onderhoud dat op de korte termijn al aangepakt kan worden, bij onder meer Defensie, de reclassering en de politie.

Europa, internationaal en geopolitiek: Internationale samenwerking is voor Nederland noodzakelijk bij de aanpak van grensoverschrijdende vraagstukken en uitdagingen, zoals klimaat, handelsverkeer en migratie. Vooral de EU speelt hierin een sleutelrol, waardoor een sterke en goed functionerende EU belangrijk is.

Voorbeelden van Hamers voorstellen voor maatregelen op de korte termijn: een EU-breed vaccinatiebeleid en vaccinatiepaspoort en steun aan de rest van de wereld door vaccins te schenken.

Formerende partijen kunnen zich opnieuw buigen over deze voorstellen

Hamer doet in haar verslag dus bij elk van de zeven belangrijke onderwerpen concrete voorstellen voor maatregelen die op korte termijn genomen kunnen worden. Afhankelijk van de snelheid van de formatie kunnen deze plannen nog door het demissionaire kabinet worden uitgevoerd. Tijdens de formatie kunnen partijen vervolgens besluiten of ze doorgaan met deze maatregelen, ze nog verder uitwerken of er juist mee stoppen, aldus Hamer.

Hamer licht eindrapport na mislukken formatie toe
1
Hamer licht eindrapport na mislukken formatie toe

Zes urgente uitdagingen die niet kunnen wachten

Uit de gesprekken met de fractievoorzitters is verder gebleken dat er zes urgente uitdagingen wachten waarbij geen tijd te verliezen valt. Tegelijkertijd zijn ze zo complex dat ze niet met concrete kortetermijnmaatregelen opgelost kunnen worden.

Om die reden heeft Hamer deze zes kwesties apart benoemd en is haar advies om hier op de "kortst mogelijke termijn" al overleg over te voeren. Dit kan, afhankelijk van de snelheid van de formatie, op het bordje van het demissionaire kabinet terechtkomen, of uitgewerkt worden in een regeerakkoord.

Stikstof: Er moet zo snel mogelijk een oplossing komen voor de stikstofcrisis en uitvoering worden gegeven aan het stikstofvonnis. De meeste fractievoorzitters willen dit, maar over de invulling hiervan bestaan grote verschillen.

Klimaat: Om te voldoen aan het Urgenda-vonnis zijn er op korte termijn maatregelen nodig die tevens een belangrijke stap richting een grotere oplossing zijn. Mogelijkheden zijn onder meer een isolatieprogramma voor woningen en panden en de sluiting van één of meer kolencentrales.

Bouwimpuls en vergroten duurzaamheid en leefbaarheid: Het woningtekort is ook door veel fractievoorzitters als urgente uitdaging benoemd, waarbij een oplossing voor de stikstofcrisis een randvoorwaarde is. Een bouwimpuls moet gecombineerd worden met investeringen in bijvoorbeeld het ov en warmtenet.

Onevenwichtigheid arbeidsmarkt: Het aanpakken van onevenwichtigheden in de arbeidsmarkt is een ander urgent thema. Over de oplossing en aanpak is al brede politieke consensus. De onderkant van de arbeidsmarkt moet beschermd worden via bijvoorbeeld het beter reguleren van flexwerk en via vaste contracten.

Blijvende aanpak pandemie: De coronacrisis heeft kwetsbaarheden in ons zorgstelsel blootgelegd die aangepakt moeten worden zodat Nederland een nieuwe golf of andere pandemie het hoofd kan bieden. Er kan bijvoorbeeld worden gedacht aan een betere samenwerking in de zorgketen en het verminderen van de afhankelijkheid van zorgmateriaal en medicijnen in Europees verband.

Vereenvoudigen of afschaffen van het toeslagenstelsel: Alle fractievoorzitters zijn het erover eens dat het huidige toeslagenstelsel onhoudbaar is. Dit is aan het licht gekomen door de toeslagenaffaire. De partijen verschillen echter nog in hoe ze de oplossing voor zich zien.