Regeren met VVD-leider Mark Rutte lijkt een moetje. Op het Binnenhof wordt erkend dat een nieuw kabinet onder zijn leiding de enige optie is: de VVD heeft de verkiezingen gewonnen en scoort hoog in de peilingen. Maar hoewel de vertrouwenscrisis rond Rutte twee maanden na het debat over de 'Omtzigt-notitie' is getemperd, gaat samenwerken niet meer van harte. Ook denken partijen dat de onderhandelingspositie van de VVD is beschadigd.

Volg dit verhaal Ontvang meldingen bij belangrijke ontwikkelingen rondom Formatie 2021

Dat blijkt uit meerdere gesprekken die NU.nl voerde met politici die direct en indirect bij de formatie betrokken zijn.

"Het is na een volgend kabinet wel klaar met Rutte", zegt een invloedrijke coalitiepoliticus. "Rutte is een premier in blessuretijd", klinkt het uit linkse hoek.

"De situatie met Rutte kun je gebruiken in de formatie. Het is als een knop waar je aan kunt draaien. Tijdens onderhandelingen is alles geoorloofd", zegt een andere betrokkene. "Dit is het momentum om punten binnen te halen", weet weer iemand anders.

Rutte heeft de verkiezingen gewonnen, maar is toch verzwakt, is de algemene conclusie. Er wordt nadrukkelijk een houdbaarheidsdatum op hem geplakt.

Rutte heeft al flink ingeleverd

Of het zijn partij schaadt, zal uiteindelijk blijken als er een regeerakkoord ligt. Voor nu is Rutte alvast beducht voor een zwakkere onderhandelingspositie als gevolg van de discussie rondom zijn persoon.

Hij zei een aantal weken terug tijdens een Kamerdebat dat hij "met het mes tussen de tanden" zal onderhandelen om VVD-punten binnen te slepen als de partij mee mag doen aan een volgend kabinet.

"Als Rutte met een mes tussen de tanden komt onderhandelen, dan doen wij dat met een kapmes", is de reactie daarop vanuit een coalitiepartij.

Vanuit een partij die dicht bij de formatie staat, is de observatie dat Rutte nu al flink wat heeft ingeleverd. Het initiatief tot de formatie wordt vooral aan D66-leider Sigrid Kaag overgelaten. Daarbij heeft de VVD'er al ingestemd met maatregelen die hem in de toekomst als premier minder controle geven, zoals het schrappen van het coalitieoverleg en een regeerakkoord op hoofdlijnen.

"Dat zijn allemaal dingen die Rutte helemaal niet wil, hij is een controlfreak. Dat is hem echt opgedrongen."

Uitgangspositie van Rutte in vier jaar veranderd

In de aanloop naar de vorige Tweede Kamerverkiezingen in 2017 zag het politieke speelveld er voor Rutte totaal anders uit. Hij was toen met PVV-leider Geert Wilders in de peilingen verwikkeld in een nek-aan-nekrace om de grootste partij van Nederland te worden.

Rutte bestempelde de Nederlandse verkiezingen destijds als "de kwartfinale" in de strijd tegen "het verkeerde soort populisme". De halve finale was volgens hem in mei in Frankrijk, waar Marine Le Pen van het rechts-nationalistische Front National hoge ogen gooide.

De Duitsers speelden in Ruttes verhaal de finale, waarin bondskanselier Angela Merkel het in september moest opnemen tegen anti-immigrantenpartij Alternative für Deutschland (AfD).

Het beeld van Rutte als zelfbenoemde 'redder' van Europa is inmiddels gekanteld. Nu wordt zijn verkiezingsoverwinning door een fractievoorzitter onder meer toegeschreven aan de coronacrisis. "Corona dekt veel onvrede af. Mensen houden niet van verandering in tijden van crisis." Dat fenomeen wordt onderschreven door onderzoekers.

"Een dag na de verkiezingen leek Rutte gewoon het initiatief te nemen, maar de rol van de VVD is echt minder stevig", ziet een betrokkene.

'Rutte ís het probleem, hoe kan hij dat zelf oplossen?'

Sinds de toeslagenaffaire liet zien hoe burgers gemangeld worden door ambtelijke en politieke processen, is er een brede roep om een andere, meer open bestuursstijl. Rutte staat voor sommige partijen symbool voor die bestuursstijl - hij is immers al ruim tien jaar premier - maar over het algemeen wordt hij daar niet alleen verantwoordelijk voor gehouden.

Wel moest Rutte beloven dingen te zullen veranderen. "Radicale ideeën" had hij daar naar eigen zeggen over, maar zijn critici waren niet overtuigd. PvdA-leider Lilianne Ploumen vond de plannen "onder de maat".

"Wordt Rutte ooit nog een ander mens?", vroeg Klaver zich onlangs in een Kamerdebat af. "Ik denk het niet", was zijn eigen antwoord. Ook achter de schermen is er scepsis of de VVD'er de juiste persoon is als voortrekker van een cultuurverandering. "Rutte ís het probleem, hoe kan hij dat zelf oplossen?"

Klaver, Ploumen en Hoekstra moeten 'Rubicon' nog over

De waarneming van een invloedrijke politicus is dat Klaver, Ploumen en Wopke Hoekstra (CDA) het nog steeds ongemakkelijk vinden om met Rutte in een kabinet te stappen. "Zij moeten de Rubicon nog oversteken."

Als het op persoonlijk vlak niet klikt, dan maakt dat de onderhandelingen nog ingewikkelder. Een goede omgang met Rutte is echter ook een politiek risico. Een voorbeeld daarvan is de relatie tussen de VVD-leider en PvdA'er Diederik Samsom bij de aanvang van Ruttes tweede kabinet in 2012.

Het werd de PvdA achteraf onder meer kwalijk genomen dat er stevige compromissen werden gesloten op belangrijke thema's voor de sociaaldemocraten, zoals een verhoging van de AOW-leeftijd en de sluiting van de sociale werkplaatsen.

Gert-Jan Segers (ChristenUnie) en Pieter Heerma (CDA) waken voor een te innige band met Rutte, zeiden zij begin dit jaar in een interview met NU.nl. "Met het CDA en D66 hebben we grappend tegen elkaar gezegd: 'Wij willen geen Samsom zijn.'"

Die les geldt nog steeds. "Wij gaan niet zoals Samsom destijds deed van de problemen van de VVD ook de onze maken."