Bloeddorstige verfilming van de Maya-cultuur is een kruising tussen The New World en Saw.

Met zijn The Passion of The Christ scoorde Mel Gibson drie jaar terug een onwaarschijnlijke hit. De uit eigen zak gefinancierde bijbelverfilming bracht alleen al in de Amerikaanse bioscopen 370 miljoen dollar op.

En dat ondanks de ondertitels en het extreme geweld, dat de film de bijnaam 'The Jesus Christ Chainsaw Massacre' opleverde. Voor zijn volgende project toog Gibson naar de regenwouden, waar hij de ondergang van de Maya-cultuur in beeld brengt.

Virtuoos, maar wederom net zo bloedig als Jezus' kruisgang, en Gibsons eerdere Oscarwinnaar Braveheart.

Schoonmoedergrappen

Apocalypto begint met de jacht op een tapir, die vervolgens in beeld wordt geslacht. Ongetwijfeld een verwijzing naar Apocalypse Now, de Vietnamfilm waarin Francis Ford Coppola in beeld een os liet slachten.

De scène is tevens een waarschuwing voor tere zielen, die nu nog naar de uitgang kunnen vluchten. Want wie op grond van de poëtische trailer een film in de trant van Terrence Malicks The New World verwacht, zal bedrogen uitkomen: Apocalypto schurkt met zijn sadisme dichter tegen Saw aan.

Maar in het eerste deel is daar nog niets van te merken. We maken kennis met een vredig bosvolkje, dat boerse grappen maakt over het gebrek aan potentie van een van hun jagers. Hij krijgt steevast de ballen van de tapir na de jacht en de slacht, en krijgt ook nog eens klop van zijn schoonmoeder.

Of de oude Maya-cultuur al schoonmoedergrappen kende mag worden betwijfeld; in deze boertige humor is vooral de smaak van Gibson te herkennen.

Blue Man Group

Terwijl de jagers na het oogstfeest hun roes uitslapen worden ze overvallen door een veel minder vredige stam, uitgedost met schedels en piercings. Het ooit zo vredige dorp is ineens het toonbeeld van plundering, brandstichting, verkrachting, moord en doodslag.

De eveneens overvallen jager Jaguar Paw (Rudy Youngblood), de held van Apocalypto, ziet nog net kans zijn zwangere vrouw en kind in een put te verstoppen voor hij wordt gevangen genomen. Na een barre tocht komen de gevangen in een stad aan waar slavernij hun lot lijkt. Maar na blauw te zijn geverfd -in een scène die onwillekeurig doet denken aan de Blue Man Group- wordt duidelijk dat ze zullen worden geofferd om de goden gunstig te stemmen.

En dat gaat er niet zachtzinnig aan toe: harten worden uitgerukt, hoofden afgehakt. Gibson laat het allemaal zien, met als 'hoogtepunt' een schokkerig beeld van wat een afgehakt hoofd ziet vlak voordat het van de trap af dondert. Maar zal Jaguar Paw van deze wisse dood worden gered, nu zijn vrouw letterlijk in de put zit? En zo ja, is hij dan nog op tijd terug in het verwoeste dorp?

Spirituele actiefilm

Apocalypto is een bizarre film, een vreemde combinatie van mooifilmerij die aan Novibkalenders doet denken en bloederig sadisme dat regelrecht uit slasherfilms als Saw lijkt ontleend. Het is een interessante vraag hoe de film zou zijn ontvangen wanneer hij door een onbekende Zuid-Amerikaanse regisseur zou zijn gemaakt, en niet door Mel Gibson, wiens vorige film de kruisgang op zijn bloederigst in beeld bracht.

En dan laten we Mels akkefietje met rijden onder invloed afgerond met een antisemitische tirade even buiten beschouwing bij de beoordeling van deze film. Wat wil Mel? Alleen een 'spirituele actiefilm' maken, zoals de persmap vertelt?

Met die actiefilm zit het wel goed, zeker in het tweede gedeelte, waarin de held zich ontpopt tot een soort superheld met Messiaanse trekjes: hij is zelfs gewond aan zijn zij. Maar het geweld staat een spirituele verdieping in de weg, na het zien van Apocalypto zou het geen verbazing wekken als Mad Mel zich hierna net zo enthousiast op een Saw-sequel stort.

Kruisgang der Maya's

Maar Mel lijkt daarnaast te willen aantonen dat de blanken -die in de laatste scène hun 'Amerika' ontdekken- niet de schuld zijn voor het geweld en de ziektes die de 5000 jaar oude Maya-cultuur uitroeiden.

De film begint met een citaat dat stelt dat een beschaving pas van buitenaf kan worden vernietigd als hij van binnenuit is ondermijnd. Gibson toont honger, ziekte, onderlinge strijd, bijgeloof; en net zoals hij in zijn Christusfilm alleen de kruisgang liet zien concentreert hij zich in Apocalypto op het gewelddadige einde van een beschaving die 5000 jaar lang vooral intelligent en geweldloos was.

Maar daar ligt de belangstelling van Gibson niet: bloed zal er vloeien! Daarnaast pleit hij in feite de blanke Europese veroveraars vrij. Dergelijke bijbedoelingen maken - nog meer dan het geweld zelf- van Apocalypto een virtuoze, maar ook dubieuze film.

Het Parool:"magere geschiedenisles (..) wel amusant, maar inhoudelijk graatmager"

De Volkskrant:"overtuigt als ranzige wraakfilm"

In 81 zalen