Joodse onderduikster Carice van Houten gaat met geblondeerd haar voor het verzet spioneren bij de Duitsers

Toen een jaar geleden de opnames van Zwartboek begonnen leverde dat net zoveel publiciteit op als de première deze week. En terecht, want de oorlogsthriller betekende tevens de terugkeer van Paul Verhoeven naar Nederland, na 20 jaar succes in de VS. Na het teleurstellende Hollow Man (2000) wilde zestiger Verhoeven niet nog eens vijf jaar verspillen aan een matige science fictionfilm, dus besloot hij tot een nieuwe samenwerking met Gerard Soeteman, zijn vaste scenarioschrijver van Floris tot Flesh & Blood.

Ze hadden zelfs al een project min of meer klaar liggen: Zwartboek, een script waar ze al jaren in hadden gestoken en dat handelde over verraad in de Tweede Wereldoorlog. Dat script moest nog wel worden afgestoft, en het bij elkaar schrapen van het fikse budget zorgde ook voor de nodige vertraging, maar nu is Zwartboek er dan eindelijk.

Spionne

De lange aanloop en het wachten is de moeite waard geweest, want Zwartboek is een degelijk oorlogsthriller met een sterke rolbezetting. Carice van Houten is weer fenomenaal als Rachel, de Joodse onderduikster die in de tweede helft van 1944 opnieuw op de vlucht moet slaan wanneer de boerderij waarin zij ondergedoken zit bij een bombardement wordt verwoest.

Een vluchtpoging per water brengt haar weer in contact met haar vader, moeder en broer, maar het weerzien is van korte duur: de boot wordt onderschept door Duitsers die de vluchtende Joden rücksichtslos neermaaien. Rachel weet te ontkomen, en houdt zich de rest van de hongerwinter met geblondeerde haren schuil in een gaarkeuken.

Daar komt ze in contact met het verzet en wordt ze in het voorjaar van 1945 ingezet als afleidingsmanoeuvre bij een actie. Rachel mag dan naïef ogen, ze kan prima improviseren als ze in het nauw dreigt te raken en papt aan met een Duitse militair, de SD-er Müntze (Sebastian Koch). Die is wel van haar gecharmeerd, zodat het verzet Rachel onder de naam Ellis opwaardeert tot volbloed spionne: ze moet in het Duitse hoofdkwartier een microfoon installeren.

Rachel slaagt erin en blijft terugkeren in het hol van de leeuw, waar ze het voorbeeld van de opportunistische secretaresse Ronnie (Halina Reijn) volgt door met de vijand het bed in te duiken. Maar al snel vervaagt de scheidslijn tussen spioneren en heulen met de vijand. Zeker wanneer Müntze een Goede Duitser blijkt te zijn, en Rachel ook nog verliefd op hem wordt. En trouwens: probeert niet iedereen het vege lijf te redden nu de Geallieerden voor de grenzen staan?

Dubbele bodems

Op het eerste gezicht oogt Zwartboek als een ouderwetse oorlogsfilm, zoals ze in de jaren tachtig, toen Verhoeven nog in Nederland woonde, jaarlijks werden gemaakt. De laatste jaren verschijnen ze echter nauwelijks meer, afgezien van De Tweeling die een onverwacht succes bleek. Zwartboek graaft echter dieper.

Nog niet eerder kwam het grijsgebied tussen 'goed' en 'fout' in de oorlog zo uitgebreid aan bod in een Nederlandse oorlogsfilm. Zwartboek kent niet alleen 'goede' Duitsers en 'foute' Nederlanders, maar ook schimmige figuren van wie de beweegredenen lang geheim blijven en ronduit opportunistische personages die vrolijk met elke wind meewaaien, zoals Halina Reijns Ronnie. Die aanpak leidt tot een thriller waar wellicht een dubbele bodem minder in had gemogen tegen het eind, maar het maakt van Zwartboek zoveel meer dan een nagekomen oorlogsfilm.

Braaf

En 'braaf' is de film evenmin: Verhoeven en Soeteman doorspekken het verhaal met giftige speldenprikken naar religieuze hypocrisie en typische kwajongensscènes waarin Carice van Houten haar schaamhaar blondeert of Thom Hoffman een Hitler-imitatie weggeeft. De all star cast bevat naast oudgedienden uit Verhoevenfilms (Hoffman, Derek de Lint, Dolf de Vries) veel bekende gezichten uit de nieuwe generatie: Frank Lammers, Johnny de Mol, Michiel Huisman. Dat wil nog wel eens op de lachspieren werken, zoals wanneer Theo Maassen ineens opduikt, maar dat is in een rolletje dat het lachen de kijker al snel doet vergaan. Juist die jonge acteurs moeten ervoor kunnen zorgen dat Zwartboek ook een jong publiek weet te trekken.

Het Parool:
"In Zwartboek zijn de woorden held en verrader lege begrippen (..) Verhoeven presenteert het als schokkend nieuws, waaruit blijkt dat hij twintig jaar uit Nederland is weggeweest" -

De Volkskrant:
"Verhoeven wil alle aspecten van de Tweede Wereldoorlog in één film laten zien. Die grote ambitie wordt door de gekunstelde plot niet gedragen." -

In 90 zalen