Documentaire Citizenfour toont het verhaal van klokkenluider Edward Snowden van begin tot eind. Dat levert een even beklemmend als menselijk beeld op.

"Ik voelde al snel dat ik Snowden kon vertrouwen", zegt documentairemaker Laura Poitras in gesprek met NU.nl.

De documentaire Citizenfour heeft zijn titel te danken aan de codenaam waar klokkenluider Snowden zijn e-mails aan documentairemaker Laura Poitras mee ondertekende.

"Het was één van de namen die hij gebruikte, in ieder geval onder berichten aan mij", vertelt Poitras in Amsterdam op de vooravond van de Nederlandse première van haar docu, tijdens filmfestival IDFA. "In berichten aan Glenn Greenwald gebruikte hij weer andere codenamen."

Contact

Citizenfour toont op intieme wijze hoe Snowden, een data-analist ingehuurd door Amerikaanse inlichtingendienst NSA, contact zocht met journalisten.

Eind 2012 eerst met Glenn Greenwald, die hem niet meteen serieus nam. "Edward wilde alleen communiceren via versleutelde e-mail en Glenn vond dat gedoe", zegt Poitras met een glimlach. "Ik was het al gewend om zo te communiceren en dus reageerde ik op zijn berichten."

Zwarte lijst

De Amerikaanse Poitras woont inmiddels niet meer in de VS. Citizenfour is het laatste deel van een drieluik over de gevolgen die de aanslagen van 11 september hadden op de Amerikaanse overheid en inlichtingendiensten.

Voor eerdere delen groef Poitras al zo diep dat dat ze op de zwarte lijst van Homeland Security kwam te staan. Als ze haar eigen land betreedt gaan alle alarmbellen af.

"Daarom codeerde ik ook sommige van mijn eigen berichten al", legt Poitras uit. "In januari van 2013 kreeg ik de eerste berichten waarin Snowden grootste claims over geheime programma’s deed. Hij zei overal bewijs voor te hebben, en al snel vertrouwde ik hem. Dat was deels een gut feeling."

Waargebeurd

Citizenfour toont sommige van die berichten in beeld, terwijl de kijker wordt meegevoerd in de spanning van het over en weer tussen journalist en klokkenluider. Het voelt haast aan als een spannende fictie-thriller, maar alles is waargebeurd en alle mensen zijn echt.

Poitras ontmoet Snowden voor het eerst samen met Glenn Greenwald. Snowden zit in een hotelkamer in Hongkong en de camera van Poitras draait als hij zich voorstelt, en zijn verhaal begint. Wie de onthullingen van de klokkenluider heeft gevolgd weet wat er komen gaat, en toch komen de woorden van Snowden keihard aan.

Video: trailer Citizenfour

Bewuste beslissing

In de kleine hotelkamer zitten drie mensen, Poitras onzichtbaar achter haar camera, Greenwald met het notitieblok in de aanslag.

Snowden vertelt wat hij voor de NSA deed, en hoe hij zonder iemand in te lichten huis en haard heeft verlaten om zijn verhaal te doen. Dat was allemaal al bekend, maar grijpt aan wanneer de toen 29-jarige Amerikaan het vastbesloten vertelt.

"Snowden had al voor die eerste ontmoeting voor zichzelf bewust besloten dat hij naar buiten wilde treden", zegt Poitras. "Hij wist dat de veiligheidsdiensten hem uiteindelijk toch wel op het spoor zouden komen. En hij wilde vrienden, familie en collega’s niet in gevaar brengen."

Al snel wordt duidelijk dat Snowden precies weet hoe ver de macht van de NSA rijkt. Tijdens de gesprekken in de hotelkamer trekt hij de stekker uit de hoteltelefoon. "De microfoon van type toestel is vanaf een afstand in te schakelen", zegt hij.

Daarna pakt hij zijn beveiligde documenten erbij, maar niet voordat hij zich met laptop en al onder een deken verschuilt. Even lijkt het paranoia, maar de klokkenluider weet waar hij mee bezig is. "Dat is echt geen paranoia nee", lacht Poitras. "Het zijn noodzakelijke en passende voorzorgsmaatregelen."

Geen held

In Citizenfour worden nieuwbulletins afgewisseld met openhartige gesprekken met Snowden. De kijker ziet hem chatten met zijn vriendin, die hij om elke kans van medeplichtigheid te vermijden niks heeft verteld. Hij weet dan niet wanneer en zelfs of hij haar ooit weer ziet.

Wel weet hij dat hij niet als held wil worden afgeschilderd. Dat is sindsdien toch gebeurd; Snowdens hoofd staat op spandoeken, hij is het gezicht van een serie wereldschokkende onthullingen geworden.

Menselijkheid

Toch lukt het Poitras om Snowden in al zijn menselijkheid in beeld te brengen. Piekerend ijsbeert hij door de hotelkamer waar hij zichzelf in feite gevangen heeft genomen.

Poitras filmt Snowden niet alleen als hij zijn verhaal doet, maar ook waneer hij met wat haargel in gevecht is met zijn opstandige kapsel. "Veel mensen vragen me naar die scène", reageert Poitras op één van de lichtste passages van haar docu. "Ja, hij is daar menselijk maar hij probeert ook zijn uiterlijk te veranderen omdat zijn gezicht de wereld over is gegaan."

Ook al ziet Snowden zichzelf niet als held, duidelijk is wel dat hij bewust wat veranderd heeft. Waar lekken van overheidsschandalen vroeger door hoestende mannen in parkeergarages werden bezorgd, heeft de klokkenluider nu een gezicht gekregen. "Die verandering is denk ik niet meer om te keren", besluit Poitras.