Van een scheutje havermelk in je koffie kijkt niemand meer op, en kokosyoghurt is in sommige kringen bijna net zo gewoon als een pak vla. We drinken veel minder zuivel dan vroeger, maar welke vervanger past bij jou?

We consumeren minder zuivel. Tussen 2016 en 2019 kochten we 6 procent minder melk, 10 procent minder vla en wel 25 procent minder zuiveltoetjes, laten resultaten van marktonderzoeker IRI zien.

Dat kunnen we beschouwen als goed nieuws, zegt Stacy Pyett, onderzoeker bij de Universiteit Wageningen (WUR), want op termijn willen we naar een samenleving waarin we onze eiwitten voor de helft uit planten halen, en voor de helft uit dierlijke producten. Idealiter wordt dat 70/ 30. Daar zijn we nog niet. Om de groeiende wereldbevolking in de toekomst van voldoende eiwitten te kunnen voorzien, zegt de WUR, zullen we alternatieve eiwitbronnen moeten gaan zoeken.

Werkelijk alle zuivelalternatieven zijn beter voor de aarde dan zuivel. Een studie uit 2018 van de University of Oxford toonde aan dat het produceren van een glas dierlijke melk bijna drie keer meer uitstoot van broeikasgassen veroorzaakt dan welke plantaardige melk dan ook.

Pyett: "De consument heeft voldoende keus, maar dit thema omvat veel; het gaat over klimaatimpact, de voedingswaarde, dierenwelzijn, kosten en waterverbruik. Dat kun je allemaal meenemen in je zoektocht naar een alternatief en dus is er geen ideale vervanger."

Amandelmelk: kost veel water om te maken

De notenmelken, zegt de WUR-onderzoeker - want je hebt ook cashew-, hazelnoot- en kokosmelk- kun je vanuit klimaatoverwegingen beter laten staan. "Het produceren van notenmelk kost veel water. Bovendien worden de noten vaak niet lokaal verbouwd in Europa."

80 procent van de wereldwijde amandelproductie vindt plaats in Central Valley in Californië; een door droogte geplaagd gebied. Amandelmelk is niet veganistisch: de amandelteelt bloeit dankzij hard werk van bijen, die massaal sterven op de amandelboomgaarden. Voor de bestuiving wordt er 70 procent van alle commerciële bijen ingevlogen, volgens verslaggeving van de Britse krant The Guardian. De bijen werken hard en worden vaak slecht behandeld: vorig jaar haalde een recordaantal - meer dan een derde van hen - het einde van het seizoen niet.

Rijstmelk: weinig proteïne

Dit drankje is geen volwaardig zuivelalternatief. Er zit simpelweg te weinig proteïne in, aldus Pyett. Bovendien is rijstmelk niet lokaal te produceren, en kost het verbouwen van rijst erg veel water.

Kokosmelk: door apenslavernij niet vegan

Het klinkt veganistisch, maar dat is het niet, vertelt Alexandra Yablonska, die bij de Nederlandse Vereniging voor Veganisme verantwoordelijk is voor de campagne Melk, Je Kan Zonder! Dierenrechtenorganisatie PETA onderzocht de leefomstandigheden van makaken (een apensoort) en kwam met tamelijk schokkende resultaten: de makaken worden gedwongen kokosnoten te oogsten voor onze melk en worden daarbij mishandeld.

Reden voor onder andere Albert Heijn om voorlopig geen producten van Chaokoh en Aroy-D te verkopen. Yablonska: "Veganisme is geen dieet, maar een levensstijl waarbij je je tegen het gebruik van dieren verzet. Apen en bijen worden voor ons gewin ingezet, en daarmee zijn die soorten melk niet veganistisch. Kokosmelk is trouwens erg vet, en ik zou het alleen mensen aanraden die moeten aankomen."

Havermelk: mogelijke winnaar

Dit zuivelalternatief zou best eens de winnaar kunnen zijn. Pyett: "De smaak is neutraal genoeg om melk te vervangen, iets wat van bijvoorbeeld peulvruchtenmelk niet gezegd kan worden. Het kan lokaal verbouwd worden, waardoor je ecologische voetafdruk minder groot is dan bijvoorbeeld bij soja- en amandelmelk." Ook is havermelk makkelijk zelf te maken.

Zo maak je zelf havermelk

  • Meng 100 gram havervlokken met 800 milliliter water en maak er een gladde massa van met de staafmixer.
  • Laat het mengsel een paar minuten staan. Niet te lang, anders wordt de melk te slijmerig.
  • Giet het mengsel door een kaasdoek of dikke theedoek en vang het op in een kom. Je kunt dit twee keer doen: hoe vaker, hoe dunner je melk.
  • Giet vervolgens je havermelk in een glazen fles en bewaar het in de koelkast.

Sojamelk: goede eiwitvervanger, maar komt van ver

Sojamelk is qua eiwit een waardige vervanger van melk. De sojaboon hier in West-Europa laten groeien is nog niet kostenefficiënt gebleken, aldus Pyett, en dus komt er nog veel van de soja vanuit Zuid-Amerika, waar stukken regenwoud in de Amazone worden afgebrand om plaats te maken voor de kweek van soja. Die soja, zegt de NVV, is bestemd voor veevoer. Soja wordt ook verbouwd in Noord-Amerika en Canada, waar geen regenwoud wordt opgeofferd, en zelfs in Twente wordt op kleine schaal Nederlandse soja verbouwd. De bonen voor sojamelken komen uit Europa, Noord-Amerika en Canada.

'Neem eens fruit in plaats van yoghurt.'

Wie naar een meer plantaardig dieet wil, hoeft het zichzelf niet heel moeilijk te maken, aldus de WUR-onderzoeker. "Ik zou wegblijven van te veel bewerkt voedsel. Neem een blikje kikkererwten in plaats van een kant-en-klare vegaburger. Vervang je bakje yoghurt eens door een stuk fruit, in plaats van op zoek te gaan naar ingewikkelde yoghurt gemaakt van erwtjes. Dan ben je er ook."

Of wij als Nederlanders het extra lastig hebben om ons glaasje melk te laten staan? Nee, weet Pyett. Europees ING-onderzoek naar de animo voor eiwitalternatieven laat vooral het verschil tussen mannen en vrouwen in heel Europa zien. "Mannen missen vooral vlees, vrouwen de kaas."