De start van de najaarseditie van de Fairtrade Week (26 oktober tot en met 3 november) is een mooie aanleiding om uit te zoeken hoe eerlijk fairtradeproducten eigenlijk zijn. Wat betekent fair trade? En hoe eerlijk is een product dat het Fairtrade-logo draagt?

Vorig jaar kocht 83 procent van de Nederlandse huishoudens een product met het Fairtrade-keurmerk. Tijdens de feestdagen is een duidelijke piek te zien. "Dit komt vooral door de verkoop van chocolade", vertelt Tara Scally van Max Havelaar, de stichting die in Nederland bepaalt welke producten het Fairtrade-logo mogen dragen.

Vijf jaar geleden koos nog maar 10 procent van de huishoudens voor Fairtrade-chocoladeletters of -kerstkransjes, het afgelopen jaar was dat 32 procent. Ook dit jaar verwacht Fairtrade een groei.

Fairtrade helpt boeren en arbeiders in ontwikkelingslanden om een eerlijke prijs voor hun producten te krijgen. "Te vaak misbruiken grote bedrijven, zoals supermarkten, hun macht om hun inkoopprijzen zoveel mogelijk naar beneden te drukken, zelfs onder de prijs voor het maken van producten", aldus Scally. "Dat leidt tot oneerlijke handel."

Een minimumprijs voor de boeren

Staat het Fairtrade-logo op een product, bijvoorbeeld op koffie, chocolade of bananen, dan weet je zeker dat de leverancier de boer een minimumprijs betaalt, waarmee de boer de kosten van de productie zou moeten kunnen betalen. De minimumprijs moet ook voorkomen dat de boer verlies maakt als de prijs van een product (plotseling) daalt.

Neem bijvoorbeeld koffie. De wereldmarktprijs voor koffie schommelt rond de 1 dollar (ongeveer 0,90 euro), terwijl boeren minimaal 1,40 dollar nodig hebben om überhaupt uit te komen met hun productiekosten. Fairtrade hanteert daarom een minimumprijs van 1,40 dollar. Overigens draagt slechts 5 procent van de koffie in Nederlandse supermarkten het Fairtrade-keurmerk.

Staat het Fairtrade-logo op de verpakking, dan heeft de leverancier:

  • De boer de door Fairtrade bepaalde minimumprijs betaald
  • Een premie betaald aan de coöperatie waarvan de boer lid is

De leverancier betaalt daarnaast een premie aan de coöperatie waarvan de boer lid is. De boeren in de coöperatie beslissen samen hoe ze dat geld besteden. Dat kan bijvoorbeeld gaan naar het aanvullen van inkomens, het aanschaffen van vrachtwagens, het bouwen van scholen of het installeren van waterpompen.

De verkoop van Fairtrade-chocolade in Nederland leverde in 2018 ruim 1,6 miljoen euro aan premies voor de coöperaties op. Dat was vijf jaar geleden was nog geen 300.000 euro.

Op bijvoorbeeld bananen, koffie of chocolade kun je het Fairtrade-keurmerk terugvinden. Als het erop staat, dan weet je zeker dat de leverancier de boer een minimumprijs betaalt. (Foto: 123RF)

Supermarkten moeten hun eigen verantwoordelijkheid nemen

Toch is er ook kritiek op keurmerken zoals Fairtrade. Oxfam Novib legt uit dat niet alle producten met een keurmerk 100 procent uitbuitingsvrij zijn. Zo wordt er bij fair trade alleen gekeken naar de boeren, maar bijvoorbeeld niet naar de arbeiders in de verwerkende industrie.

"Ons doel is een eerlijke prijs voor boeren en arbeiders in ontwikkelingslanden. Zo is het ook ooit begonnen, bij de boeren in Mexico", legt Scally uit. "Bij producten als koffie en cacao gaat het om grondstoffen waarbij de verwerking nagenoeg altijd buiten de productielanden plaatsvindt. Bij producten als bloemen en bananen vindt de verwerking al binnen de plantage of coöperatie plaatst en worden de arbeidsomstandigheden gedekt door de Fairtrade standaarden."

Oxfam doelt op een situatie waarin verwerking buiten de Fairtrade coöperatie plaatsvindt. Scally: "In dat geval moet de verwerkende industrie in ieder geval aan internationale arbeidsrechten voldoen en we kijken hoe wij onze werkwijze verder kunnen aanpassen op deze ontwikkeling."

"Natuurlijk zouden we graag uitbreiden naar nog meer producten en nog dieper de keten induiken', vervolgt ze. "Maar dit is waar wij nu op inzetten en dat is al erg lastig aangezien het handelssysteem nog steeds oneerlijk is. Om dit mogelijk te maken en nog meer impact te hebben, moet het volume omhoog. Oftewel, meer bedrijven zouden onder Fairtrade voorwaarden moeten inkopen."

Doen supermarkten voldoende als ze keurmerken zoals Fairtrade verkopen? Oxfam Novib vindt van niet. Supermarkten verwijzen vaak naar het gebruik van keurmerken om aan de consument te laten zien dat ze duurzaam zijn, maar passen hun eigen bedrijfspraktijk niet aan. Supermarkten moeten hun eigen verantwoordelijkheid nemen om mensenleed in de productieketens te voorkomen. Ze mogen dat niet afschuiven op keurmerken, aldus de organisatie voor ontwikkelingssamenwerking.

Het Fairtrade-logo is niet alleen te vinden op koffie, chocolade en bananen, maar ook op thee, kruiden, rietsuiker, rijst en quinoa. Een volledig overzicht vind je hier.