Mensen die één minuut gratis mogen winkelen in de supermarkt, schieten opvallend vaak totaal in de stress als het startsein klinkt. Waarom is zo'n ogenschijnlijk simpele opdracht toch zo lastig uit te voeren?

Hondenkoekjes in je winkelwagen gooien terwijl je helemaal geen hond hebt: het overkwam Marjan Wutrich tijdens haar minuut gratis boodschappen doen. "Je denkt: ik moet pakken wat ik pakken kan, dus dit neem ik, dat neem ik … Je zit in een waas, je kunt niet meer rationeel nadenken."

In Wutrichs geval hielp het niet dat ze slechts een paar minuten vóór het startsein hoorde dat ze deze prijs had gewonnen. "Toen het fluitje klonk, was ik nog aan het nadenken over de regels en wat ik precies wilde hebben."

Maximaal zeven productcategorieën

Een ervaring als die van Wutrich is het gevolg van een extreme vorm van keuzestress, vertelt consumentenpsycholoog Patrick Wessels. Het bewuste deel van je hersenen kan namelijk maar omgaan met ongeveer zeven stukken informatie of in dit geval zeven verschillende productcategorieën om uit te kiezen.

"Bij meer categorieën treedt er geanticipeerde spijt op in het brein: wat nou als er een nog een betere keuze is? Die geanticipeerde spijt slaat om in een staat van bevriezing, waarin we helemaal geen keuze maken."

Tijdens een minuut gratis winkelen kan keuzestress ontstaan, omdat je een gangpad of schap moet kiezen (Foto: ANP).

Je kunt het niet oefenen

Wat ook niet helpt, is de spanning die komt kijken bij een minuut gratis winkelen. Jarno Klingenberg was best zenuwachtig: "Je hebt er natuurlijk weleens over gehoord, maar ineens moet je het zelf gaan doen. Je weet niet hoe het zal gaan. Ik was wel vooraf in de winkel gaan kijken, maar je kunt het niet oefenen."

Ondernemer Jan van der Weele heeft al zeker twaalf keer een minuut een gratis winkelen weggegeven. Wie vooraf een plan de campagne heeft, bijvoorbeeld eerst langs het wasmiddel, dan het vlees en dan de kaas, blijft doorgaans rustiger, leert zijn ervaring. "Wie alleen maar zo veel mogelijk wil pakken, blijft niet echt kalm. Die doet heel druk en is dan na afloop echt helemaal stuk."

Tips om zo efficiënt mogelijk gratis te winkelen

  • Bekijk de winkelindeling niet alleen dagen van tevoren, maar ook vlak voor het startsein nog. Producten verhuizen soms en dat kost extra denkwerk (en tijd)
  • Stel jezelf kwantitatieve doelen, zoals zes flessen wijn. Dan ben je op een gegeven moment 'klaar' bij de wijn, kun je door en stopt je brein met daarover nadenken
  • Wees niet te hebberig. Bedenk vooraf goed wat je écht wil hebben

Een plan de campagne is ook niet alles

Desondanks is een strijdplan nog geen garantie voor succes, vertelt psycholoog Wessels. Dat is te wijten aan de zogeheten hot-cold empathy gap. "Vooraf kun je rustig nadenken over de beste strategie - dit is de cold-situatie - en kom je met goede ideeën op de proppen."

"Eenmaal in de winkel is het spannend, zijn er allerlei prikkels - dit is hot - en nemen we heel andere beslissingen. We moeten in een cold-situatie inschatten hoe we in een hot-situatie reageren, iets wat het brein niet goed lukt."

Overspoeld door prikkels

Bovendien raken je hersenen overspoeld door alle prikkels: geluid, andere klanten, geuren en overvolle schappen. Wessels: "Het brein schakelt terug naar keuzes op gevoel, in plaats van keuzes op basis van ratio. Daardoor gaat het plan overboord."

Ondernemer Van der Weele rent mee met deelnemers en herinnert ze onderweg aan hun voornemens. "Je ziet dat mensen bijvoorbeeld van plan zijn om eerst wasmiddel te halen, maar daarna even niet meer weten wat ze moeten doen. Of ze blíjven maar wasmiddel inladen." Ook houdt hij ze op de hoogte van de tijd. "Zo van: als je ook nog naar die andere paden wilt, dan moet je nu echt vertrekken."

Omdat het brein terugschakelt naar keuzes op gevoel in plaats van ratio, gaat het van tevoren bedachte plan vaak overboord. (Foto: 123RF)

Rustig blijven is niet onmogelijk

Sommige prijswinnaars lukt het overigens wel om het hoofd koel houden. Sjaak van Pieterson, van nature al relaxed in stresssituaties, rende precies volgens plan. Hij begon bij het bier: "Daar zit namelijk statiegeld op. En als je met een winkelwagen rent, moet het zwaartepunt laag liggen. Daarom wilde ik twee zware kratten onderin hebben." Een van zijn mederacers vloog van fanatisme uit de bocht. "Die mocht opnieuw beginnen."

Ook was Van Pieterson zo gehaaid om vooraf wat kinderfilms uit het videoschap op een centralere plek in de winkel te leggen. "Ik zou het dvd-schap namelijk nooit halen." Goed ingeschat, want net toen hij de schuilplaats van Platvoet en zijn vriendjes bereikte, was de tijd om.

Maar zelfs met stress in het lijf weten de winnaars doorgaans een aardige buit bijeen te schrapen. Wutrich wist zelfs pannen en een stoeltje mee te grissen.

Jarno Klingenberg kon rond de feestdagen voor ruim 140 euro aan chips, frisdrank en pepernoten snaaien met z'n vrienden. En zelfs voor de kalme Van Pieterson blijft het een bijzondere herinnering. "Ik kan me niet meer herinneren wat ik tijdens die minuut dacht. Het is een soort film die je afspeelt, dat moment ging echt in een flits aan me voorbij."