In economische kringen wordt hier en daar gevreesd voor een nieuwe eurocrisis, net nu beslist is dat Griekenland niet meer onder toezicht van de EU hoeft te staan. Vanwege een renteverhoging van de Europese Centrale Bank (ECB) zouden de zuidelijke eurolanden in de problemen kunnen komen. Experts zeggen echter tegen NU.nl dat de kans op een nieuwe crisis klein is, en wel dankzij de hoge inflatie.

Wat is er aan de hand?

De ECB kondigde twee weken geleden aan dat de beleidsrente volgende maand omhooggaat van -0,50 naar -0,25 procent. Dat betekent dat banken nog steeds rente moeten betalen op het geld dat ze bij de ECB onderbrengen. Als je geld op de rekening van je bank zet, zet de bank dat vervolgens op een rekening van de ECB. Die gebruikt het dan weer om in de economie te investeren.

In september gaat de ECB-rente nogmaals omhoog naar minstens 0 procent, maar het kan dus ook meer zijn, afhankelijk van de economische situatie op dat moment. Vanaf dat moment verdienen banken dus weer aan het geld dat ze bij de ECB stallen.

De meeste economen zijn blij met die renteverhogingen, want als de ECB de rentes verhoogt, doen gewone banken dat uiteindelijk ook. En hoe hoger de rente, hoe meer mensen verdienen aan hun spaargeld en hoe langer ze het dus zullen laten staan. Dan wordt er minder uitgegeven en gaat de inflatie omlaag.

Maar zo'n renteverhoging heeft ook nadelen. Zo wordt het duurder om bijvoorbeeld hypotheekschulden af te betalen, maar ook de schulden van overheden worden duurder. En de afgelopen jaren hebben landen veel geleend om de coronacrisis de baas te kunnen.

Voor een land als Nederland is dat niet zo'n groot probleem, omdat onze schatkist dat wel aankan. Maar Italië of Spanje kampten eerder al met een hoge schuldenberg en hun begroting is veel minder in evenwicht. Een hogere rente zorgt er dus voor dat zij hun schulden moeilijker afbetaald krijgen.

Hebben we dit niet al eens eerder gezien?

Jazeker. In 2009 dreigde Griekenland failliet te gaan, al had dat toen niet te maken met een renteverhoging. Het begrotingstekort van het land bleek groter te zijn dan verwacht door de kredietcrisis die een jaar eerder was begonnen. Daardoor moesten de andere eurolanden Griekenland uit de schulden halen, waardoor de hele eurozone dreigde meegesleurd te worden in de Griekse val.

Uiteindelijk kwam het niet zover, maar Griekenland werd wel onder toezicht van de EU geplaatst. Het land moest fors bezuinigen om financiële steun te krijgen. Nu, ruim tien jaar later, is Griekenland erbovenop en wordt het toezicht in augustus opgeheven.

Hoe wil de ECB het huidige probleem oplossen?

De ECB heeft de precieze plannen nog niet verteld, maar de centrale bank riep vorige week wel in allerijl een vergadering bijeen om het probleem te bespreken.

Economen gaan uit van een vergelijkbaar mechanisme als met Griekenland. "Waarschijnlijk gaat de ECB overheidsobligaties van de zuidelijke eurolanden opkopen, maar gekoppeld aan hervormingseisen", zegt ING-econoom Carsten Brzeski. Overheidsobligaties zijn schulden van landen die worden 'gekocht' door een andere partij, maar later wel met rente moeten worden terugbetaald. Het is dus een soort van lening.

Tijdens de vorige crisis voerde de ECB een instrument in dat OMT heet. Daarmee kan de bank in principe onbeperkt obligaties opkopen van een land dat daarom vraagt, maar die aankopen gaan gepaard met strenge voorwaarden. OMT is sinds de invoering nog nooit gebruikt. Dat zou nu kunnen veranderen.

De bank heeft alleen één belangrijke vraag nog niet beantwoord, vindt Brzeski. Om te bepalen of een land in de problemen zit, kijkt de ECB naar de rente op obligaties in een stabiel land, zoals Duitsland, en vergelijkt dat met de rente in het andere land. Het verschil daartussen is de zogenoemde spread. Hoe groter die spread, hoe problematischer. "Maar wanneer de spread te groot is, heeft de ECB nog niet gezegd. Dus wanneer de bank precies ingrijpt, is niet duidelijk."

Wat doet de ECB?

  • De voornaamste taak van de ECB is de inflatie in de eurolanden onder controle houden. Daarnaast houdt de ECB sinds 2014 ook toezicht op alle banken in de eurozone en zorgt de ECB ervoor dat banken hun geld ergens kunnen onderbrengen.
  • De afgelopen jaren werd de centrale bank vooral bekend om de opkoopprogramma's. Sinds de kredietcrisis kocht de ECB massaal overheidsschulden op om nieuw geld in de economie te pompen en investeringen aan te wakkeren. Dat is dan weer goed voor economische groei. Tijdens de coronacrisis startte de ECB een soortgelijk programma.
  • Die twee programma's worden dit jaar afgerond, waarna de rente ook weer omhooggaat.

Moeten binnenkort opnieuw landen gered worden zoals in 2009?

Een echte eurocrisis verwachten economen niet meteen. "De ECB zal er alles aan doen om dat te vermijden", denkt Roel Beetsma, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam.

Bovendien zorgt de hoge inflatie er momenteel voor dat een faillissement van landen niet meteen op de loer ligt. "Hoe hoger de inflatie, hoe meer inkomsten overheden namelijk hebben. En nu de rente op hun schulden nog steeds erg laag ligt, is dat de perfecte combinatie", zegt Brzeski. Beetsma is het daarmee eens, maar nuanceert dat er wel problemen kunnen optreden als de inflatie binnenkort fors lager is en de rente fors omhooggaat.

Voorlopig hoeven we dus nog geen problemen te verwachten, maar het is wel belangrijk dat de ECB een vinger aan de pols houdt. "Het Griekse drama heeft tenslotte bewezen dat investeerders plots angst kunnen krijgen en van de ene op de andere dag geen geld meer willen lenen aan een land. De ECB moet daar beducht voor zijn", zegt Beetsma.

Maar door de problemen al aan te pakken voor deze zich voordoen, geeft de centrale bank wel een duidelijk signaal aan de financiële markten de zaken onder controle te hebben en kan een nieuwe crisis zo lang mogelijk uitgesteld worden, beamen beide experts.