De inflatie loopt al maanden op en toch verhoogt de Europese Centrale Bank (ECB) de rente niet, hoewel de economische theorie zegt dat een hogere rente meestal tot een lagere inflatie leidt. Maar volgens economen gaat dat deze keer niet op, omdat de inflatie op dit moment een gevolg is van tijdelijke factoren, zoals containertekorten.

De ECB bevestigde het donderdag opnieuw: de beleidsrente blijft op de korte termijn op 0,25 procent staan en zal waarschijnlijk niet voor 2024 verhoogd worden. Dat is opmerkelijk, want economen zijn het er al lang over eens dat een hogere rente voor een lagere inflatie zorgt.

Als een centrale bank de rente verhoogt, doen gewone banken dat ook, waardoor mensen meer verdienen aan het geld op hun spaarrekening. Daardoor zullen ze het daar langer laten staan en minder snel uitgeven. Tegelijkertijd wordt lenen duurder, waardoor er minder geïnvesteerd wordt in grote aankopen als een huis. Dat drukt dus de vraag naar producten en duwt de prijzen omlaag.

Vraag naar energie zal even hoog blijven

Maar die theorie geldt in deze crisis niet volgens Carsten Brzeski, macro-econoom bij ING. "De huidige inflatie is vooral een gevolg van logistieke problemen door de coronapandemie en hoge energieprijzen. Als de ECB nu de rente verhoogt, zullen er niet opeens sneller containers naar Europa komen en zullen de energieprijzen ook niet opeens omlaag gaan", legt Brzeski uit. De vraag naar energie zal tenslotte niet plots verminderen omdat iedereen het nodig heeft.

Christiaan van der Kwaak, universitair docent macro-economie aan de Rijksuniversiteit Groningen, is het daar niet helemaal mee eens. Hij erkent dat deze inflatie het gevolg is van externe factoren, maar denkt dat een renteverhoging de druk wel wat van de ketel zal halen. "Als die externe problemen te lang aanhouden, is de kans groot dat werknemers hogere lonen gaan eisen, waarna bedrijven dat weer doorrekenen in hun prijzen. Op die manier ontstaat er een zogenaamde loon-prijsspiraal. Als dat gebeurt, ben je als centrale bank te laat om nog in te grijpen."

Hij denkt ook niet dat een kleine renteverhoging de economie meteen kapot zal maken, maar door op tijd in te grijpen geeft de centrale bank wel het signaal af dat ze zo'n loon-prijsspiraal niet zal laten gebeuren, waardoor de inflatieverwachtingen ook dalen.

'Pandemiesteun moet afgebouwd zijn voor een renteverhoging'

De ECB kondigde donderdag wel aan dat ze minder staatspapier gaat opkopen om overheden te ondersteunen in de coronacrisis. Volgens Brzeski is dat een goed teken. "Daarmee laat de bank zien dat ze haar voet rustig van het gaspedaal haalt, zodat ze op tijd kan remmen als er plots een vrachtwagen opduikt."

Volgens Roel Beetsma, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, moet dat aankoopprogramma eerst volledig afgebouwd zijn voordat de ECB aan een renteverhoging zal denken. "De ECB heeft ook altijd gezegd dat de inflatie op de lange termijn op 2 procent moet staan. Ze zit daar nu boven, maar de verwachting is nog steeds dat de prijzen binnenkort weer gaan dalen."

De Nederlandsche Bank kan niets doen

Een veelgehoord argument is ook dat de ECB vreest het economisch herstel in Zuid-Europese landen in de kiem te smoren als de rente verhoogd wordt. Die overheden hebben namelijk veel grotere schulden dan bijvoorbeeld Nederland, en hun economieën zijn kwetsbaarder.

Dat is een begrijpelijke redenering, maar daar hebben Nederlanders voor wie het leven duurder wordt weinig aan. Kan De Nederlandsche Bank dan niet gewoon beslissen om de Nederlandse rente te verhogen? "Nee, dat is geen optie", legt Beetsma uit. "Er is maar één Europese munt en dus wordt de rente in alle landen tegelijk verhoogd."

Toch denkt Brzeski dat een renteverhoging dichterbij is dan de centrale bank op dit moment wil toegeven. "De Europese arbeidsmarkt wordt steeds krapper, wat op een bepaald moment de lonen omhoog zal duwen. Tegelijkertijd zal de werkloosheid blijven dalen, waardoor meer mensen geld verdienen. Op dat moment heeft de centrale bank een argument om de rente te verhogen, en dat zal ze waarschijnlijk begin volgend jaar doen."