Het is een lastige puzzel wie er aansprakelijk is als er bijwerkingen optreden na het toedienen van een vaccin. In principe zijn de producenten dat zelf, maar door allerlei regelingen kunnen zij die aansprakelijkheid meestal van zich afschudden. De vraag is wie er dan wel betaalt. "De vaccinproducenten hebben het alvast goed geregeld voor zichzelf", zegt medisch jurist Michel de Ridder.

Er doken de afgelopen weken steeds meer berichten op over gebreken aan coronavaccins. Bij zowel het vaccin van AstraZeneca als dat van Janssen kreeg een aantal mensen last van zeldzame bloedklonters nadat ze een prik hadden gekregen. Janssen adviseerde zelfs al om zijn vaccin tijdelijk niet meer te gebruiken. Het gaat gelukkig over een relatief kleine groep, maar voor de mensen in kwestie is het natuurlijk geen pretje.

De vraag dringt zich op waar die mensen verhaal kunnen halen. Het antwoord daarop is niet heel simpel. In de eerste plaats zou je denken aan de fabrikanten, want we zouden er toch van mogen uitgaan dat zij de vaccins genoeg onderzocht hebben voor ze op de markt kwamen. Maar omdat we in een crisissituatie zitten, gaat dat argument niet helemaal op, zegt De Ridder.

"Ik neem aan dat ze alles wel vrij goed hebben onderzocht, maar door de snelheid waarmee de vaccins gemaakt moesten worden, was daar minder tijd voor. Daardoor kennen we bijvoorbeeld nog niet alle langetermijneffecten. Ik acht de kans groot dat de farmaceutische bedrijven hebben afgedwongen dat overheden bepaalde risico's op zich nemen in ruil voor een snellere oplevering van het vaccin."

'Zonder causaal verband is niemand verantwoordelijk'

In een artikel dat De Ridder in december schreef, net voor de vaccinatiecampagnes van start gingen, wijst hij op het zogenoemde ontwikkelingsrisicoverweer. Dat kan een producent inroepen als hij kan bewijzen dat een gebrek onmogelijk ontdekt kon worden voor het product op de markt kwam.

Volgens De Ridder gaat dat in dit geval op. "Pas nadat landen waren begonnen met vaccineren, is ontdekt dat een kleine groep mensen last heeft van tromboseverschijnselen. Dat konden de bedrijven onmogelijk weten op het moment van ontwikkeling. Daar komt nog bij dat er nog geen causaal verband is aangetoond tussen het vaccin en de bloedklonters. En als dat er niet is, is niemand aansprakelijk en blijft de benadeelde met de schade zitten."

'Lidstaten bieden compensatie bij verborgen gebreken'

Mocht dat verband later wel wetenschappelijk worden aangetoond, dan denkt De Ridder dat overheden die aansprakelijkheid op zich zullen nemen. "Het gaat dan om relatief weinig mensen en overheden zullen er dus waarschijnlijk voor kiezen om die claims snel zelf uit te betalen."

Dat blijkt ook uit eerdere uitspraken van demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid). Die liet al in een aantal media optekenen dat "lidstaten financiële compensatie bieden bij claims die bijvoorbeeld te maken hebben met een verborgen gebrek van een vaccin dat niet bekend was op het moment van toelating". Het gaat dan onder meer om bijwerkingen van een coronavaccin die niet tijdens de testfase boven water zijn gekomen.

'Vaccinproducenten zitten in machtspositie'

Dat doet vermoeden dat de farmaceutische bedrijven de pen wel heel stevig hebben vastgehouden bij het opstellen van het contract. "Daar ben ik wel redelijk zeker van. Vaccinproducenten zitten nu in een soort van machtspositie en kunnen wel wat dicteren."

"Ze hebben het vast wel goed geregeld voor zichzelf, maar dat is niet helemaal onlogisch. Het gaat weliswaar om heel lucratieve operaties, maar als het echt misloopt en hun vaccin uit de markt gehaald wordt, lijden ze een hoop verlies. Niet onterecht dus dat ze zichzelf zo goed mogelijk proberen te beschermen."

Een woordvoerder van de Europese Commissie laat aan NU.nl weten dat de bedrijven in principe zelf aansprakelijk zijn, maar dat ze contractueel kunnen laten vastleggen dat de lidstaten bepaalde kosten op zich nemen. "De precieze afspraken zijn geheim, maar het gaat over zeer specifieke zaken zoals advocatenkosten", aldus de woordvoerder. Hij benadrukt dat Europese burgers sowieso beschermd zijn als ze zich tegen een bedrijf keren.