Volgens een studie van de organisatie Tax Justice Network staat Nederland op de vierde plaats op de lijst met belastingparadijzen. Experts nuanceren het beeld dat bedrijven in Nederland makkelijk belastingen kunnen ontwijken. "Brievenbusfirma's zonder personeel zie je echt niet meer."

Dat ons land een aantrekkelijk investeringsklimaat heeft, ontkent niemand. Maar dat betekent niet dat Nederland ook een belastingparadijs is. "Het is gewoon heel moeilijk te bepalen vanaf wanneer een land dat is, omdat er geen eenduidige definitie is", zegt Maarten de Wilde, professor internationaal belastingrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en director bij PwC Nederland.

"Het hangt er erg van af aan wie je het vraagt. Een ngo zal eerder kijken naar de aantrekkelijkheid van het stelsel voor grote bedrijven, de economische denktank OESO zal eerder kijken naar transparantie, terwijl anderen dan weer kijken naar de inspanningen van het land. En die komen allemaal tot andere conclusies."

"We hebben in het verleden de reputatie van een belastingparadijs opgebouwd, maar sindsdien is er wel heel wat veranderd. Zo is het moeilijker geworden om winst door te sluizen via Nederlandse takken van het bedrijf, want op die dividenden, royalty's en interest moeten belastingen betaald worden als ze doorstromen naar landen met lagere belastingen. Over een paar jaar zal dat laatste wellicht ook gelden voor buitenlandse dividenden."

Arnold Merkies van de Nederlandse divisie van Tax Justice Network is het daar niet helemaal mee eens. "Die belasting is er inderdaad sinds dit jaar, maar er zijn een hoop uitzonderingen op. Hij geldt al niet als het geld doorstroomt naar landen binnen Europa. En buiten Europa kijken ze alleen naar landen waar het tarief lager ligt dan 9 procent. Maar in bijvoorbeeld Singapore betalen bedrijven officieel 17 procent belastingen, maar zijn er allerlei manieren om dat te optimaliseren."

Discussie over een belastingtarief binnen de EU

Roelof Gerritsen van het Amsterdamse belastingkantoor Atlas wijst erop dat Nederland volop meedoet aan de discussie binnen de EU over het vaststellen van een Europees minimumtarief voor belastingen. "Nederland zet zich in deze discussies constructief in en zoekt mee naar een consensus." Demissionair staatssecretaris Hans Vijlbrief (Financiën) twitterde dinsdag als reactie op het rapport dat Nederland in de afgelopen jaren een ommezwaai heeft gemaakt op belastingvlak, maar dat het werk "nog niet af" is.

Tax Justice Network focust onder meer op de zogenoemde innovatiebox. Dat is een maatregel die ervoor zorgt dat bedrijven die onderzoek- en innovatieprojecten uitbesteden aan dochters in Nederland minder belastingen betalen over die projecten.

Maar volgens de organisatie is de definitie van die projecten zo breed, dat er veel onder kan vallen. "Die innovatiebox is ingericht langs de internationale richtlijnen van de OESO", zegt De Wilde. "Een hoop andere landen hebben een vergelijkbaar systeem. En ondertussen betalen bedrijven in Nederland al 9 procent belasting op de winsten die ze boeken op die projecten."

Geen brievenbusfirma's meer

Maar wat trekt al die multinationals dan zo aan in ons land? Grote internationale bedrijven als IKEA en Shell hebben hun hoofdkwartier in Nederland. "Ons land heeft altijd ingezet op een aantrekkelijk investeringsklimaat. Dat gaat dan over een goed juridisch systeem en mensen die veel verschillende talen spreken", zegt Gerritsen.

"Vroeger ook op belastingmaatregelen", vult De Wilde aan. "Dat is ondertussen al flink veranderd, maar we slagen er niet in om dat imago van ons af te schudden. En de typische brievenbusfirma's, waar niemand werkt en die gewoon gebruikt worden om winsten belastingvriendelijk door te sluizen, zijn er ook bijna niet meer in Nederland."

Het kabinet heeft dan ook onder meer vastgelegd dat minstens de helft van de raad van commissarissen van een Nederlands bedrijf in Nederland moet wonen en dat het bedrijf zeker 100.000 euro aan loonkosten moet hebben in Nederland. "Dat soort doorstroomconstructies is dus niet echt meer van deze tijd."

Bedrijven kunnen fictieve kosten aftrekken van hun winst

Tax Justice Network ziet echter toch nog een ontduikingsmechanisme. Via de zogenaamde informeelkapitaalstructuur kunnen bedrijven fictieve kosten aftrekken van hun winst. Stel dat ze een renteloze lening krijgen van een buitenlandse zustermaatschappij, dan kunnen ze de rente die ze daar normaal gezien op zouden betalen aftrekken van hun belastbare winst, terwijl de corresponderende inkomsten niet in het andere land worden belast. "Dat is echt problematisch en moet dringend herbekeken worden", zegt Merkies.

Een veelgehoorde angst is wel dat bedrijven ons land zullen verlaten als de belastingen omhooggaan. "Dat weet je nooit zeker, maar bedrijven houden ook rekening met de eerder genoemde overwegingen", zegt De Wilde. "Maar waarschijnlijk hebben hogere belastingen wel iets van een effect, al zijn het hogere prijzen of lagere lonen."