De Brexit-onderhandelingen mogen dan officieel afgelopen zijn, de discussies zijn dat nog niet helemaal. Nieuwe ontwikkelingen op het Ierse eiland bracht het VK en de EU opnieuw op gespannen voet. Drie vragen.

Wat is er aan de hand?

Een week geleden wilde de Europese Commissie controles instellen op de grens tussen de Europese lidstaat Ierland en Noord-Ierland, dat onderdeel is van het VK. De aanleiding daarvoor was het nieuws dat de Brits-Zweedse farmaceut AstraZeneca minder vaccins aan de EU zal leveren dan was beloofd.

Dat was niet naar de zin van de EU en die verdacht het bedrijf ervan voorrang te geven aan de Britten. Daarop plande ze uitvoercontroles op vaccins die in Europa gemaakt worden. "Maar de Commissie had er even niet bij stilgestaan dat die vaccins via Noord-Ierland het VK wel zouden binnenkomen. De douanegrens geldt namelijk alleen van het VK naar Noord-Ierland, maar niet in de andere richting", zegt Brexit-expert Rem Korteweg van het Instituut Clingendael.

Daarom was de EU van plan artikel 16 van het Brexit-verdrag, waarin staat dat in uitzonderlijke omstandigheden één partij alle afspraken op de schop kan gooien, te activeren. Daarmee dreigde ze een harde grens te creëren tussen Ierland en Noord-Ierland, tot grote onvrede van zowel de Britten als de Ieren. Vier uur later kwam de Commissie er al op terug, maar het vertrouwen was toen al verdwenen.

Waarom is een harde grens zo'n probleem?

In 1998 werd in het zogenoemde Goedevrijdagakkoord afgesproken dat er geen fysieke grens tussen Ierland en Noord-Ierland zou komen. "Bij de Brexit-onderhandelingen is lang gediscussieerd over de status van Noord-Ierland, maar uiteindelijk besliste de Britse premier Boris Johnson om er een soort schemerzone van te maken. Noord-Ierland is geen lid van de EU, maar is wel onderdeel van de Europese douane-unie, waardoor het land aan Europese regels moet voldoen wat betreft voedselveiligheid en dergelijke", legt Korteweg uit.

"Als de EU dan plots beslist om artikel 16 te activeren, gooit die na iets meer dan een maand alles weer overhoop. En het gevolg is turbulentie. De Noord-Ieren denken dat de EU niet meer om ze geeft en komen in opstand. Er moesten zelfs Europese douanebeambten van het eiland worden verwijderd, omdat er aanwijzingen waren voor een aanslag op hun leven."

Maar er is nog een ander probleem. Doordat Noord-Ierland aan andere regels gebonden is dan de rest van het VK, is het voor Britse supermarkten een hele klus om filialen in Noord-Ierland te bedienen. "Ze moeten een enorme papierwinkel door voor gewoon een pakje worstjes of wat brood", zegt Korteweg. "De Noord-Ierse supermarkten worden dus steeds leger en de hele toeleveringsketen staat onder druk."

Wat nu?

"De Britse regering stuurde een paar dagen geleden een brief naar de EU met een soort van ultimatum", weet Korteweg. "Het komt erop neer dat de regering, in het kader van de aangerichte schade, wil dat er een implementatieperiode loopt tot januari 2023. In die periode gelden er dus nog Britse douaneregels in Noord-Ierland. Maar de EU gaat zoiets nooit goedkeuren. Ze zal de implementatieperiode wellicht wel iets verlengen, maar nooit tot 2023."

Er is nu een aantal mogelijke scenario's, legt Korteweg uit. In het beste geval weten de partijen de gemoederen te bedaren en volgen de supermarkten gewoon Britse regels wat voeding en potgrond betreft, maar in het slechtste geval activeert Johnson zelf artikel 16 en ontstaat er een harde grens tussen Ierland en Noord-Ierland. "En dan zijn we eigenlijk weer bij de situatie van no deal-Brexit, waarbij er geen handelsdeal tussen het VK en de EU is." Volgende week gaan de Britse Brexit-minister Michael Gove en EC-vicevoorzitter Maros Sefcovic praten over de kwestie, laten ze weten in een gezamenlijke mededeling.