Een meerderheid in de Tweede Kamer steunt de afspraken die premier Mark Rutte afgelopen zomer in Brussel met zijn EU-collega's maakte over de oprichting van een herstelfonds van 750 miljard euro in de strijd tegen de coronacrisis. Er blijven wel veel vragen hangen over de werking van de zogenoemde noodrem in het geval lidstaten zich niet aan de afspraken houden.

"Is er nou een noodrem of niet?", vroeg ChristenUnie-Kamerlid Eppo Bruins woensdagavond halverwege het debat over het herstelfonds aan Rutte.

"Bij een noodrem denk je aan een passagier die aan de rem trekt waardoor de hele trein stopt. Maar ik heb hier het gevoel dat er een alarmbel is. Dan stopt de trein niet", aldus Bruins. "De trein stopt wel", verzekerde Rutte.

De discussie draait om een mechanisme in het herstelfonds dat betalingen aan lidstaten kan tegenhouden; tegenover giften moeten namelijk hervormingen staan. Direct na de EU-top in juli rezen er al vraagtekens over de juridische hardheid ervan.

Europese Commissie krijgt veel macht

De beoordeling van de plannen en de betaling uit het fonds is in handen van de Europese Commissie, waarmee de organisatie een cruciale rol heeft. Lidstaten kunnen gaandeweg een uitbetaling tijdelijk blokkeren wanneer zij vinden dat het niet opschiet met de beloofde hervormingen - de noodrem.

Maar heel strikt genomen kan de Commissie een betaling tegen de zin van een lidstaat in toch goedkeuren en overmaken. "Dat kunnen ze juridisch doen en Nederland heeft dan geen poot om op te staan", concludeerde CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt.

Rutte verwacht niet dat het zo ver zal komen. Hoewel keiharde garanties ontbreken, zijn er wel politieke afspraken gemaakt met de Commissie. Als die afspraken in het uiterste geval toch worden gebroken, "dan snapt iedereen dat we een politieke crisis hebben", aldus Rutte.

Veel kritiek uit oppositie

Er was ook in bredere zin kritiek op het noodfonds. PVV en Forum voor Democratie zagen in geen enkel onderdeel iets wat de partijen kon bekoren. Rutte had nooit akkoord mogen gaan met giften of met een vorm van schulddeling, zeiden Geert Wilders (PVV) en Thierry Baudet (FVD). Ook SP, 50PLUS en SGP waren kritisch.

Twee andere oppositiepartijen, PvdA en GroenLinks, hadden liever een wat minder zuinige opstelling van Rutte gezien, maar lieten ook duidelijk blijken met het akkoord te kunnen leven.

D66 was juist vol lof voor Rutte. "De premier is over zijn eigen schaduw heen gesprongen. Dat verdient een compliment, want het akkoord was broodnodig", zei Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma. De VVD concludeerde tevreden dat Rutte niet had ingestemd met Europese belastingen.

Teleurstelling over Polen en Hongarije

Veel partijen hadden graag gezien dat er stevige afspraken waren gemaakt over het belang van de democratie en de rechtsstaat. Brussel heeft op dat gebied al langer kritiek op Polen en Hongarije.

De EU-regeringsleiders kwamen in het akkoord niet verder dan het benadrukken van "het belang van het eerbiedigen van de rechtsstaat". Dat was het maximaal haalbare, erkende Rutte.

"Anders was de zaak vastgelopen. We hebben hier maximaal de pijngrens opgezocht", aldus de premier.