Nederland speelt als doorsluisland een belangrijke rol in belastingontwijking door multinationals. Van dat imago willen we af, en dus kondigde het kabinet onlangs "een grote stap in de strijd tegen belastingontwijking" aan, een heffing die in 2024 ingaat. Maar wat zijn de problemen op dit moment eigenlijk en gaat deze stap daar echt iets aan veranderen?

Allereerst is er een belangrijk onderscheid tussen belastingontwijking en belastingontduiking, waarbij de eerste vorm legaal is en de tweede niet. In de praktijk is dat onderscheid echter niet altijd even duidelijk.

Of iets eerlijk is, is immers al een waardeoordeel, benadrukt hoogleraar Internationaal Belastingrecht Irene Burgers van de Rijksuniversiteit Groningen. Zo ben je als multinational per definitie in verschillende landen actief, waardoor je ook met meerdere belastingstelsels te maken hebt.

"Je moet dan beoordelen in welk land je waarde creëert, want dáár zou je belasting moeten betalen. Maar is dat waar de fabriek staat, waar speur- en ontwikkelingswerk wordt verricht, waar het bedrijf geleid wordt, of waar de klanten zich bevinden?", aldus Burgers. "Deze moeilijke discussie wordt nu gevoerd over de digitale economie. Een website is immers niet fysiek aanwezig in een land."

“Het speelveld is in extreme mate gebruikt door adviseurs.”
Irene Burgers, Rijksuniversiteit Groningen

'Dubbele belastingen zijn niet wenselijk'

Dat bedrijven proberen de belasting die ze moeten afdragen te beperken, is volgens Burgers daarbij niet meer dan logisch. En dat er vrijstellingen bestaan voor geldstromen tussen landen, is volgens haar ook niet per se een probleem: "Bedrijven zouden geen dubbele belastingen moeten betalen."

Toch stelt de hoogleraar dat het huidige systeem wel wordt uitgemolken. "Het speelveld is in extreme mate gebruikt door adviseurs, en dat besef daalt nu in."

Nederland heeft hier een belangrijke rol in gespeeld. We staan bekend als een doorsluisland. Via ons kunnen multinationals geld verplaatsen naar plekken waar weinig tot geen belasting wordt geheven: belastingparadijzen. Verschillende maatregelen moeten dat gaan bemoeilijken.

Burgers: "Per 1 januari 2021 voert het kabinet een zogenoemde bronbelasting in op interest- en royaltybetalingen aan onderdelen van een multinational in een land dat geen of nauwelijks vennootschapsbelasting heft. Vanaf 2024 worden dividendbetalingen aan groepsmaatschappijen in laagbelastende landen niet langer vrijgesteld van dividendbelasting."

“Hoe meer geld je hebt, hoe meer mogelijkheden er zijn.”
Arjan Lejour, Tilburg University

Jaarlijks 22 miljard euro belasting misgelopen

Het geld dat nu door onze vingers glipt, is nogal wat. Economiehoogleraar Arjan Lejour van Tilburg University onderzocht onder meer de financiële stromen van multinationals die door Nederland lopen, en schat dat hierdoor wereldwijd jaarlijks zo'n 22 miljard euro aan belasting wordt misgelopen. Dat is het dubbele van een eerdere schatting van het Europees Parlement.

Lejour zet vraagtekens bij het feit dat niet iedereen zomaar optimaal gebruik kan maken van de regels. "Hoe meer geld je hebt, hoe meer mogelijkheden er zijn. Het wordt natuurlijk ook pas interessant als je tonnen voordeel kunt behalen, want specialistisch advies is duur en ook een brievenbusfirma kost geld."

Een bedrijf kan bijvoorbeeld aankloppen bij de Belastingdienst om een bepaalde constructie vooraf goed te laten keuren, zodat er achteraf geen problemen ontstaan. De afspraak die daaruit komt, heet een ruling en is voor bepaalde tijd geldig. Jaarlijks keurt de Belastingdienst een paar duizend rulings goed.

'Grote bedrijven hebben voorsprong'

Iedereen kan in principe zo'n afspraak maken, maar in de praktijk zijn eigenlijk alleen grote bedrijven in deze positie, zegt Lejour. "Als je een koffiezaakje hebt, ben je hetzelfde als alle andere koffiezaakjes. Maar als je een groot bedrijf bent, heb je allerlei unieke eigenschappen." Daar kun je fiscaal je voordeel mee doen.

Dat is op het gebied van rulings niet de enige voorsprong van grote bedrijven. Lejour: "Een multinational levert een rapport van een groot advieskantoor in, waarin wordt uitgelegd waarom een constructie zou moeten mogen. Daar hebben kleinere bedrijven geen geld voor."

"En zo'n rapport klinkt nog redelijk, maar de Belastingdienst heeft de middelen niet om een contrarapport op te laten stellen."

Burgers pleit net als Lejour voor veel meer openheid en transparantie. "Het publiek en de media moeten nu op basis van onvolledige informatie een oordeel vellen over ingewikkelde problematiek. Het valt zo haast niet te meten welk deel van de belastingontwijking zo is bedoeld door overheden, en welk deel agressief is."

Doorsluisland naar belastingparadijzen

Volgens Lejour is het overigens moeilijk om één schuldige aan te wijzen en is het lastig om als enige land iets te doen aan overmatige belastingontwijking: "Multinationals gaan het dan gewoon via andere landen doen." Internationale samenwerking is volgens hem dan ook het belangrijkst in de strijd tegen ontwijking.

“We maken het op deze manier nóg ingewikkelder. Dat is geen goed idee.”
Arjan Lejour, Tilburg University

Toch moet je ergens beginnen, en daarvan zijn de door het kabinet aangekondigde maatregelen een goed voorbeeld, vindt Burgers. Dat vindt ook Lejour. Op deze manier wordt het doorsluizen via Nederland immers ontmoedigd. Tegelijk is hij kritisch: "We maken het op deze manier wel nóg ingewikkelder. Dat is geen goed idee."

Want juist de complexiteit van het Nederlandse stelsel zorgt ervoor dat experts steeds de mazen van de wet kunnen opzoeken. Want hoewel de Belastingdienst de slagzin Leuker kunnen we het niet maken, wel makkelijker niet meer gebruikt, klopt die nog altijd. En dan vooral voor multinationals.