De gedachte is simpel: een auto moet aan bepaalde milieueisen voldoen. Vooral in de Verenigde Staten (VS) zijn autoriteiten erg streng op de naleving daarvan, daarom worden er ook regelmatig steekproeven gehouden door de Environmental Protection Agency (EPA).

Maar een schone auto gaat ten koste van de prestaties en kost geld. Daar heeft Volkswagen wat op bedacht. De dieselmotoren waar het om gaat voldoen daarom alleen aan de normen als de auto's in de garage op de rollerbank worden getest. In werkelijkheid bedraagt de uitstoot van schadelijke stoffen soms veertig keer de toegestane hoeveelheid. 

Als dit onomstotelijk wordt bewezen, betekent dat fraude. Rekensommetjes wijzen uit dat de boete in de VS daarvoor kan oplopen tot 16 miljard euro. Waarom dacht Volkswagen hiermee weg te komen?

Regelgeving biedt ruimte

"Dat is de hamvraag", antwoordt Wouter Karssen van Autoblog op die vraag. "Een ding is zeker: ze zijn niet de eerste en ook zeker niet de laatste autofabrikant die auto's optimaliseren voor een test." De regelgeving biedt volgens hem ook de ruimte aan autobedrijven om de randen op te zoeken. 

"Soms is iets goed of slecht. Maar daar tussenin zit een groot, grijs gebied. Wanneer ga je dan over de schreef? Veel is volgens de regels ook gewoon toegestaan."

Als voorbeeld beschrijft Karssen hoe het verbruik van auto's wordt getest: "Je mag de remblokken verder van de wielen af zetten als de auto op de rollerbank staat. Daardoor is er minder weerstand, minder brandstofverbruik en minder uitstoot van schadelijke stoffen. Maar op de weg zit je nooit in die situatie."

Ook voor Autoweek-journalist Cornelis Kit is het opzoeken van de grenzen niet nieuw. "Autofabrikanten gebruiken allerlei trucjes om de grenzen op te zoeken van wat is toegestaan. Soms gaan ze over die grens heen zoals je nu ziet bij Volkswagen." Busines as usual dus volgens Kit. "De testen geven geen reëel beeld en dat weten we ook."

De concurrentie is heftig

Daarnaast kan de ambitie van Volkswagen om Toyota in te halen als de grootste autobouwer ter wereld het concern hebben verblind voor de risico's.

"De auto-industrie is een markt met veel en grote concurrenten", zegt Kit. "Iedereen doet zijn best om zoveel mogelijk auto's te verkopen. Die worden duurder en presteren minder goed als je je aan alle milieueisen houdt. Het is lastig te verklaren waarom Volkswagen zoveel risico heeft genomen. Je kunt het misschien vergelijken met wielrennen. Wat dacht Lance Armstrong toen hij doping gebruikte?"

De druk van bovenaf om zoveel mogelijk winst te maken is heel erg groot, weet ook Karssen. "Dat betekent ook dat de kosten zo laag mogelijk moeten zijn en schonere motoren kosten nu eenmaal geld." Het gaat om de productie van miljoenen auto's. "Als die per stuk voor een paar euro goedkoper gemaakt kunnen worden, zet dat wel zoden aan de dijk", aldus Karssen.

Volskwagen is too big to manage

Martin Winterkorn is inmiddels opgestapt als topman van Volkswagen. In zijn verklaring zei hij niets te weten van het gesjoemel met de software van dieselmotoren, maar hij neemt toch zijn verantwoordelijkheid.

"Ik geloof Winterkorn wel als hij zegt dat hij hier niets vanaf wist. Volkswagen is een gigantisch concern met 600.000 werknemers. Daarbij zijn er ontzettend veel regeltjes waaraan auto's moeten voldoen. Dat verschilt ook nog eens sterk per land. Dat kun je onmogelijk allemaal weten, laat staan controleren. Volkswagen is eigenlijk too big to manage", zegt Kit.

Ook Karssen gelooft in Winterkorns onschuld. "Hij bemoeide zich wel met van alles en staat ook bekend als een echte control freak. Maar zo'n test met software kun je van de buitenkant niet zien. Je kunt niet alles in de hand houden, dat is een illusie."

Iedereen doet het

Het debacle begon voor Volkswagen in de VS, maar het probleem hoeft zich niet tot de Amerikaanse markt te beperken. Ronald Vroman, automotive expert van de Consumentenbond, houdt zich al jaren bezig met de regels waaraan voertuigen in Europa moeten voldoen.

"Dit komt voor mij niet als een grote verrassing. We weten met behulp van metingen in Europa dat de opgegeven cijfers helemaal niet overeenkomen met de praktijk."

Vroman doelt met name op de testresultaten over het verbruik. "Dat zien we bij alle automerken. Er worden allerlei trucs toegepast zodra die voertuigen op de rollerbank staan. Zo worden de banden extra hard opgepompt, de naden dichtgeplakt en de spiegels eraf gehaald. Als je dan gaat testen, geeft dat natuurlijk een ander beeld van het verbruik dan wanneer je op de weg rijdt."

Ook hier geldt weer: als iets niet expliciet verboden is, ontstaat er ruimte voor dit soort dingen, aldus Vroman. Daarbij dateert de testmethodiek in Europa uit de jaren zeventig. Die past niet bij het rijgedrag van vandaag de dag. De Consumentenbond wil daarom samen met de andere Europese consumentenorganisaties de testmethode vernieuwen. 

"Sommige regeringen proberen de boel te vertragen, daarom voeren we bij de Europese Commissie de druk op dat de geplande invoering van de nieuwe testmethode niet later wordt ingevoerd dan in 2017 zoals gepland", aldus Vroman.

Hoe nu verder?

Het bedrijf doet nu maximaal aan damage control. Winterkorn bood in een videoboodschap zijn excuses aan. Michael Horn, de baas van Volkswagen in de VS, zei al even publiekelijk dat ze het "totaal verprutst" hebben. "Dat doen ze ongetwijfeld allemaal voor de bühne, maar het lijkt erop alsof Volkswagen schoon schip wil maken", zegt Karssen. 

Inmiddels heeft Volkswagen advocatenkantoor Kirkland & Ellis in de arm genomen, dezelfde firma die door BP werd ingehuurd toen zij te maken kregen met de olieramp in 2010. Kit verwacht dat de Duitse autobouwer sowieso veel narigheid kan verwachten, ook als de boete meevalt.

"Als uiteindelijk de auto's moeten worden aangepast, kan dat betekenen dat de motor minder presteert of minder zuinig is. Opeens heeft de consument niet meer dezelfde auto als die hij zag in de showroom. Met de Amerikaanse claimcultuur in gedachte is dat geen prettig vooruitzicht voor Volkswagen."

Maar ook andere automerken kunnen hun borst natmaken, denkt de Autoweek-journalist. "Het zou zomaar kunnen dat er in Amerika ook steekproeven bij andere automerken worden gehouden. Wie weet wat er dan allemaal boven komt drijven. Ik denk dat dit het topje van de ijsberg is."