Een straatgevecht tussen minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën) en de ABN-top: daarin ontaardde de salarisverhoging voor het bestuur van ABN Amro. Een reconstructie.

Tot twee weken geleden leek er geen vuiltje aan de lucht om ABN Amro terug te geven aan de markt. 

De Staat had een aantal jaar geleden het zinkende ABN Amro een reddingsboei toegeworpen, maar nu de drenkeling weer op de kade kan worden geholpen, lijkt ABN weer te vervallen in oude zonden. 

Het politieke armpje drukken tussen Dijsselbloem en de ABN-top van afgelopen week werd op vernederende wijze gewonnen door de redder en tevens enige eigenaar van de staatsbank: de minister van Financiën.

Het gevolg is uitstel van de beursgang, het opstappen van commissaris Peter Wakkie, ernstige imagoschade en een minister in de problemen. Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Hoogmoed

In de eerste jaren van het nieuwe millennium wordt de bancaire wereld gekenmerkt door hoogmoed. Het is de tijd van duizeligmakende bonussen, expansiedrift en het nemen van ongekende risico's door een vals gevoel van onaantastbaarheid.

Het is de tijd van eten of gegeten worden. ABN heeft onder leiding van Rijkman Groenink grootse ambities, maar verliest. In 2007 wordt de bank voor 72 miljard verkocht aan RBS, Fortis en Banco Santander.

Ook Fortis blijkt zichzelf te groot te hebben gewaand. In september 2008 breekt vanuit Wall Street de kredietcrisis los en kort na elkaar moet de ene na de andere bank worden gered. 

“Na luttele weken hangt aan het dominante hoofdkantoor aan de Zuidas alweer het logo van ABN Amro. ”

De crisis blijkt te hevig voor Fortis en koud een maand later grijpt het kabinet-Balkenende IV in en koopt de bank, die nog nauwelijks was begonnen met het inschuiven van het Nederlandse deel van ABN Amro en Fortis, voor 16,8 miljard euro.

Na luttele weken hangt aan het dominante hoofdkantoor aan de Zuidas weer het logo van ABN. Eind dat jaar treedt oud-minister Gerrit Zalm toe tot de raad van bestuur, in 2010 wordt hij bestuursvoorzitter.

In de jaren die volgen probeert de bank in relatieve rust te werken aan herstel. Op het hoogste politieke niveau worden maatregelen genomen om het wereldwijde bankensysteem weerbaarder te maken.

Met name de cultuur binnen de financiële wereld (waarbij genoeg nooit genoeg is) moet worden aangepakt, is de breed gedeelde maatschappelijke en politieke opvatting. Zeker gezien de miljarden aan belastinggeld die zijn ingezet om een bank als ABN Amro te redden.

Bonusverbod

Het is met die gedachte dat in 2012 een bonusverbod wordt ingesteld voor banken die door de Staat worden gesteund. Ter compensatie mogen de topbestuurders echter wel een salarisverhoging afdwingen van maximaal 20 procent van het jaarsalaris. Het zaadje voor de ophef van vandaag is drie jaar geleden dus al geplant.

Sterker, toenmalig minister Jan Kees de Jager stemt al in 2012 in met een loonsverhoging van 16,75 procent, oftewel 100.000 euro. De bestuursleden zien echter in dat jaar en het jaar erop vrijwillig af van de verhoging, gezien de reorganisaties en de verwachte maatschappelijke onrust.

Begin 2014 vindt de Raad van Commissarissen het welletjes en bij een gesprek tussen de ABN-top en Dijsselbloem zet de bank hoog in. Zalm wil een bonus van 200.000 euro die in 2010, dus voor het bonusverbod, contractueel is afgesproken, gaan uitkeren aan de bestuurders. Ook wil hij de salarisverhoging gaan activeren.

Ervaren rot

Zalm moet als politiek ervaren rot hebben aangevoeld dat dit voor PvdA-minister Dijsselbloem onaanvaardbaar zou zijn. Dat blijkt ook. Dijsselbloem betwist de grondslag en passendheid, zou hij later de Kamer schrijven. Zalm schikt in en schrapt de bonus, maar de salarisverhoging wil hij doorzetten. 

Peter Wakkie is als commissaris verantwoordelijk voor het beloningsbeleid bij ABN. Hij zal later verklaren dat hij vond dat de bank nog coulant was. De bestuurders hadden immers de toeslag al twee jaar eerder kunnen opeisen, maar zagen daar vanwege de reorganisaties van af. Bovendien ligt de 16,75 procent onder het plafond van 20 procent.

Dijsselbloem accepteert de salarisverhoging van een ton per bestuurder en zegt toe deze te verdedigen, maar voegt daar aan toe dat hij de opslag moeilijk te verdedigen vindt. Ook in latere gesprekken brengt hij dit gevoel over, zo schrijft hij de Kamer later.

Gevaarlijke move

In het najaar van 2014 meldt hij in de Tweede Kamer niet expliciet dat ABN Amro voornemens is de ton voor dat jaar wel uit te keren. Een gevaarlijke move, zeker gezien het feit dat eerder dat jaar al grote verontwaardiging was uitgebroken over een salarisverhoging voor de lagere managementlagen van ABN.

Wat voor de geplande beursgang van de bank niet helpt, is dat begin maart van dit jaar een verhaal opduikt dat er bij een filiaal in Dubai sprake zou zijn van een enorm fraudeschandaal. In een brief naar de Kamer nuanceert Dijsselbloem dit verhaal, maar het beeld van een stabiele bank, die klaar is voor een beursgang, wankelt.

Zeker als even later via het FD een rapport van De Nederlandse Bank uitlekt, waaruit blijkt dat ABN zaken doet met een bedrijf dat gelieerd is aan de Russische president Vladimir Poetin en te weinig zou doen om de risico's op corruptie te beperken.

“Ik had verwacht dat de minister anders zou reageren”

Als half maart de toeslag voor de topbestuurders bekend wordt, barst de bom. Dijsselbloem verdedigt de salarisverhoging weliswaar juridisch, maar neemt er moreel ver afstand van. "Graat in de keel" en "moreel slecht te begrijpen", zijn de woorden van de minister. 

Wakkie en Zalm zijn gepikeerd. Ze voelen zich bedrogen en vrezen imagoschade. "Ik had verwacht dat de minister anders zou reageren", stelde Wakkie later in NRC.

“De minister toonde zich "tevreden over de wijze waarop de beloningsdiscussie is opgelost".”

Harde zet

Het is een harde zet van Dijsselbloem, die ook de profilering van de kwakkelende PvdA in het achterhoofd heeft. Met zijn afkeurende toon voert hij de druk op en de woorden missen hun effect niet. De Tweede Kamer reageert woedend over de "graaicultuur" bij ABN, zeker nu het personeel al een aantal jaar niks extra's krijgt.

Een dag later probeert ABN via NRC de schuld neer te leggen bij Dijsselbloem, door op het gesprek van begin 2014 te wijzen waarbij Dijsselbloem de verhoging had goedgekeurd en bovendien had toegezegd deze te verdedigen. En saillant: de minister toonde zich "tevreden over de wijze waarop de beloningsdiscussie is opgelost".

Dijsselbloem countert door te zeggen dat de verhoging inderdaad juridisch te verdedigen is. Echter, over een morele beoordeling zijn geen afspraken gemaakt. De tevredenheid van de minister roept in de Kamer echter wel de vraag op hoe oprecht de harde woorden van Dijsselbloem zijn. En als hij nu zulke harde woorden gebruikt, waarom greep hij dan als aandeelhouder niet eerder in? De bonus kreeg hij toch ook van tafel?

Als Wakkie namens de Raad van Commissarissen en het bestuur na een week nog niet is gezwicht voor de maatschappelijke en politieke druk, besluit Dijsselbloem om de voor het najaar geplande beursgang uit te stellen. "Wegens de ontstane onrust", aldus de minister, die nu wat directer met de beschuldigende vinger wijst.

Het is uiteindelijk niet Zalm of Wakkie die capituleert, maar de zes bestuurders die de ton zouden krijgen. Zij zien hier een dag na het besluit van Dijsselbloem van af.

Angel

Daarmee lijkt de angel uit de beloningsdiscussie, maar blijft er een diep wantrouwen achter. Wakkie realiseert zich dat zijn positie onhoudbaar is geworden en stapt op, terwijl hij die ochtend in NRC zijn handelen nog verdedigde.

In de Kamer zal de president-commissaris van ABN Amro Rik van Slingelandt komende week opheldering van zaken moeten geven tijdens een hoorzitting en ook Dijsselbloem zal zich voor zijn rol moeten verantwoorden.

Een belangrijke vraag die leeft in de Kamer: Waarom informeerde de minister de Kamer immers niet eerder over de loonsverhoging? En waarom zette hij zijn macht als enige aandeelhouder niet eerder in om de toeslag te blokkeren?

De publicitaire oorlog is door ABN Amro niet te winnen, maar ook Dijsselbloem zal zich nog weleens afvragen of het het allemaal waard is geweest. De oppositie is immers ontevreden over zijn handelen en informatieverstrekking. 

Bovendien is de relatie met de ABN-top door de zaak ijzig kil en dat is geen goede basis voor een feestelijke beursgang.

Meer langere verhalen en achtergronden op NUweekend