Het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden staat op het punt de volgende stap te zetten in het onderzoek naar de rol van president Donald Trump in de Oekraïnekwestie: de formele start van een afzettingsprocedure. Hoe begon het onderzoek en waarom zetten de Democraten nu deze stap?

Nancy Pelosi, de Democratische voorzitter van het Huis, kondigde maandag een motie aan die zal leiden tot de formele start van de afzettingsprocedure. Daar wordt donderdag over gestemd. Gezien de Democratische meerderheid in het Huis, is het eigenlijk wel zeker dat de motie zal worden aangenomen.

Hoe werkt het proces precies?

Het Congres heeft volgens de Amerikaanse grondwet de brede bevoegdheid om afzettingsprocedures te voeren tegen federale regeringsfunctionarissen, inclusief het staatshoofd. "Het Huis van Afgevaardigden zal de enige macht tot afzetting hebben", luidt artikel 1, sectie 2, "en de Senaat zal de enige macht hebben afzettingen te berechten."

De afzettingsprocedure bestaat simpel gezegd uit twee delen: het Huis stelt aanklachten op en neemt die in stemming aan. Daar is een simpele meerderheid voor nodig. Vervolgens vindt er een rechtszaak plaats in de Senaat (dit is geen juridisch, maar een politiek proces). Als een tweederdemeerderheid van de senatoren voor veroordeling stemt, dan wordt de president afgezet.

  • In het Huis van Afgevaardigden hebben de Democraten een meerderheid (235) ten opzichte van de Republikeinen (198)
  • In de Senaat hebben de juist Republikeinen een meerderheid (53) ten opzichte van de Democraten (47, inclusief twee onafhankelijke senatoren die zich bij de Democratische fractie hebben aangesloten)

De stemming op donderdag heeft dus betrekking op de formele start van het hierboven beschreven afzettingsproces. In de betreffende motie worden de regels voor de procedure vastgelegd.

Het wordt de vierde keer in de Amerikaanse geschiedenis dat een president te maken krijgt met een afzettingsprocedure. Eerder overkwam dat Andrew Johnson (1868), Richard Nixon (1974) en Bill Clinton (1998). Johnson en Clinton werden vrijgesproken en Nixon stapte op voordat het tot een stemming in het Huis kwam.

Hoe kwam het tot een onderzoek naar Trump?

  • Een klokkenluider binnen de Amerikaanse inlichtingendiensten sloeg op 12 augustus intern alarm over een telefoongesprek tussen president Trump en de Oekraïense president Volodymyr Zelensky op 25 juli. Trump zou zijn buitenlandse ambtgenoot onder druk hebben gezet om de Democratische Partij, presidentskandidaat Joe Biden en diens zoon Hunter strafrechtelijk te onderzoeken. De klacht van de klokkenluider werd doorgespeeld naar het Congres.

Hoe verloopt het onderzoek?

In de afgelopen weken hebben zes comités in het Huis onderzocht of er grond is voor een formele afzettingsprocedure. Het onderzoek wordt geleid door het inlichtingencomité, dat de Democratische afgevaardigde Adam Schiff als voorzitter heeft. Een andere belangrijke naam is die van de voorzitter van het justitiecomité: Jerry Nadler. Zijn comité zal de aanklachten tegen Trump opstellen.

De comités hoorden getuigen achter gesloten deuren en vroegen documenten op. In een zet die geen precedent kent, weigerde het Witte Huis elke vorm van medewerking en droeg het getuigen op weg te blijven. Een aantal overheidsfunctionarissen negeerde die opdracht en verscheen toch.

De verklaringen die zij aflegden, zijn voor de Democraten belastend genoeg om een formele afzettingsprocedure te starten.

Ook komen zij met die stap tegemoet aan kritiek van de Republikeinen, die vinden dat Trump wordt benadeeld door een gebrek aan transparantie en gelegenheid om zichzelf te verdedigen tijdens het vooronderzoek.

Trump riskeert afzetting als president: zo werkt de procedure
71
Trump riskeert afzetting als president: zo werkt de procedure

Wie waren tot nu toe de belangrijkste getuigen en wat hebben ze gezegd?

  • Fiona Hill: voormalig topadviseur voor Russische en Europese Zaken in de Nationale Veiligheidsraad
  • Marie Yovanovitch: de Amerikaanse oud-ambassadeur in Oekraïne, door de regering-Trump uit die functie gezet
  • Bill Taylor: topdiplomaat en oud-ambassadeur in Oekraïne. Werd na het vertrek van Yovanovitch aangesteld als haar tijdelijke vervanger
  • Alexander Vindman: militair en directeur Europese Zaken in Nationale Veiligheidsraad

Hoewel de hoorzittingen niet voor pers of publiek toegankelijk waren, maakten de aanwezige (veelal Democratische) afgevaardigden achteraf meestal geen geheim van het besprokene. Ook wisten Amerikaanse media een aantal openingsverklaringen van getuigen in handen te krijgen.

De getuigenissen schetsen het beeld van een schaduwbeleid op het gebied van buitenlandse zaken, dat buiten de gebruikelijke diplomatieke kanalen om werd gevoerd. Die inspanningen werden aangestuurd door Rudy Giuliani, de persoonlijke advocaat van Trump, die geen officiële rol binnen de regering heeft. Ook de waarnemend stafchef van het Witte Huis, Mick Mulvaney, en de Amerikaanse ambassadeur bij de EU, Gordon Sondland, zouden daarbij betrokken zijn geweest.

Het onderzoek spitst zich toe op de vraag of Trump zijn ambt misbruikte om politieke rivalen te laten onderzoeken en zo een buitenlandse mogendheid aanspoorde tot inmenging in de Amerikaanse politiek.

Volgens de getuigen was er sprake van een duidelijke 'quid pro quo' (voor wat, hoort wat): de regering zou bijna 400 miljoen dollar aan defensiehulp voor Oekraïne - die door het Congres was toegekend - hebben bevroren. Deze steun had Oekraïne nodig om de Russische dreiging te weerstaan.

Pas als het Oekraïens Openbaar Ministerie zich over de Democratische Partij en de Bidens zou buigen, zou dat geld beschikbaar worden gemaakt. Ook een ontmoeting tussen Trump en Zelensky in het Witte Huis zou afhankelijk zijn gemaakt van medewerking op dat front.

De getuigenis van luitenant-kolonel Alexander Vindman, een onderscheiden Irak-veteraan en Oekraïnekenner in de Nationale Veiligheidsraad, wordt beschouwd als zeer schadelijk voor Trump. Vindman luisterde mee tijdens het telefoongesprek tussen de Amerikaanse president en zijn Oekraïense tegenhanger Volodymyr Zelensky en sprak er naderhand zijn ernstige zorgen over uit. (Foto: Reuters)

Hoe hebben Trump en de Republikeinen gereageerd op het onderzoek?

Het opzeggen van alle medewerking door het Witte Huis geeft de verhoudingen goed weer. Trump stelt dat de Democraten hun "heksenjacht" op hem voortzetten en proberen "de uitkomst van de verkiezingen van 2016 nietig te verklaren".

Hij heeft het onderzoek omschreven als een "staatsgreep" en persoonlijke aanvallen gelanceerd op de anonieme klokkenluider met wie het allemaal begon, de Democratische afgevaardigden in het Huis en de getuigen die zij hebben gehoord.

De Amerikaanse president ontkent dat hij iets verkeerd heeft gedaan in zijn interacties met zijn Oekraïense tegenhanger.

De Republikeinen verdedigen Trump, maar richten zich meer op de manier waarop het onderzoek wordt uitgevoerd dan op de inhoud. Aanvankelijk stelden zij dat geen sprake was van een 'quid pro quo' ten aanzien van het verzoek aan Oekraïne om de Democraten en de Bidens te onderzoeken, maar naarmate meer getuigen belastende verklaringen uitspraken, verschoven zij hun focus.

Trump en de Republikeinen beschuldigen de door Democraten gedomineerde Huiscomités van een politiek gemotiveerd, ontransparant en oneerlijk onderzoek.