De spanning in Catalonië is weer om te snijden. Binnen twee weken wordt een uitspraak verwacht tegen de leiders die betrokken waren bij de onlusten rond het referendum van twee jaar geleden. Wat kan daarvan verwacht worden en wordt de onafhankelijkheidsstrijd voortgezet?

Vóór 16 oktober doet de Spaanse rechtbank een uitspraak in de zaak tegen twaalf Catalaanse leiders die verdacht worden van "rebellie, opruiing en andere strafbare feiten".

Oriol Junqueras, Joaquim Forn, Jordi Sanchez, Jordi Cuixart, Carme Forcadell, Raul Romeya, Dolors Bassa, Carles Mundo, Jordi Turull, Meritxell Borras , Josep Rull en Santi Vila riskeren gezamenlijk ongeveer tweehonderd jaar cel. Pas in februari dit jaar was de officiële start van de rechtszaak tegen hen, toen de groep al ruim een jaar in voorarrest vastzat.

De drie vrouwen en negen mannen worden verantwoordelijk gehouden voor alle gevolgen van het Catalaanse referendum op 1 oktober 2017. Alle politieke spanningen tussen Madrid en Barcelona, die in de jaren daarvoor waren opgebouwd, hadden geleid tot de stemming waarmee Catalonië definitief onafhankelijk wilde worden.

Spanje is daar fel op tegen, ruim 20 procent van het bbp van de afgelopen jaren komt uit de Noord-Spaanse provincie. Daarnaast zijn afscheidingspogingen verboden door een Spaanse wet uit 1978.

Onafhankelijkheidsreferendum Catalonië in 2017

  • Zo'n 2,3 miljoen stemgerechtigden lieten zich uit over de onafhankelijkheidskwestie, een opkomst van 42 procent
  • Confrontaties met Spaanse politie zorgden voor meer dan duizend gewonden
  • Spaanse regering nam na referendum bestuur Catalonië over

Europese Unie blijft afzijdig in 'Spaanse zaak'

Leiders van EU-landen hebben de namen van de Catalaanse leiders de afgelopen twee jaar amper tot niet publiekelijk genoemd. De Europese Unie houdt zich afzijdig van de "Spaanse zaak".

Volgens mensenrechtenorganisatie Amnesty International is er geen sprake van politieke gevangenen; de organisatie benadrukt dat de groep "mogelijk een strafbaar feit heeft gepleegd" en daarom vervolgd zou kunnen worden.

Bij de zware beschuldigingen die hen boven het hoofd hangen heeft Amnesty echter wél ernstige twijfels, aldus woordvoerder Ruud Bosgraaf. Volgens hem is er vermoedelijk sprake van véél lichtere overtredingen, zoals het niet opvolgen van orders van politieagenten of klein vandalisme tijdens het onafhankelijkheidsreferendum, zoals "het omgooien van een paar hekken".

Separatisten en politieagenten raken slaags met elkaar tijdens het referendum. (Foto: Reuters)

'Catalanen gaan alleen voor lichte vergrijpen veroordeeld worden'

Historicus en Spanje-kenner Chris van der Heijden is verbaasd wanneer hij hoort dat de mensenrechtenorganisatie de Catalaanse leiders niet als politieke gevangenen ziet. De docent aan de Hogeschool voor Journalistiek in Utrecht deelt wel de mening dat de groep alleen voor lichte vergrijpen veroordeeld kan worden.

"Het moment dat er jarenlange celstraffen worden uitgedeeld, is het moment dat de Spaanse justitie zichzelf in de vingers snijdt", aldus Van der Heijden. Hij benadrukt dat de Catalaanse separatisten niet meer zoveel mensen kunnen mobiliseren als in 2017. "Dat referendum wordt nu als incident gezien, een rimpel als het ware. Door lage straffen uit te delen lopen mensen niet boos naar de kant van Carles Puigdemont."

De voormalig Catalaanse premier vluchtte na de mislukte onafhankelijkheidspoging naar Noord-Europa en probeert vanuit Brussel zijn politieke agenda alsnog uit te voeren. "Spanje heeft hem daar als het ware geïsoleerd. Hij heeft zijn hand overspeeld en staat nu buitenspel", analyseert Van der Heijden.

'Amnesty grijpt niet in bij jarenlange celstraf Catalaanse leiders'

Als de politici wél tot tientallen jaren celstraf worden veroordeeld, grijpt Amnesty waarschijnlijk alsnog niet in. "Er kan dan toch sprake zijn van een eerlijk proces. Wij houden altijd in de gaten hoe gevangenen worden behandeld", aldus Bosgraaf.

Hij zegt dat de groep het besluit kan uitvechten tot het Europees Hof, als dat noodzakelijk wordt geacht. Een dergelijke procedure kan jaren duren; tijd die de politici achter tralies zouden spenderen. "Een tandenknarsende stand van zaken voor hen, maar het is momenteel héél politiek gevoelig in Spanje en je zult moeten wachten tot je je recht haalt."

“Het is een tandenknarsende zaak voor de Catalaanse leiders”
Ruud Bosgraaf

Voor zover bekend is er in geen enkele andere EU-lidstaat momenteel sprake van eenzelfde soort situatie als in Spanje, zegt ook Bosgraaf. "In Europa zijn er gelukkig amper incidenten zoals in een land als Iran, waar politici voor een geweldloze - politieke - uiting in de cel belanden."

Vooralsnog blijft Amnesty zich terughoudend opstellen rondom de rechtszaak tegen de Catalaanse leiders, al wordt de situatie rondom Cuixart en Sanchez nauwlettend in de gaten gehouden. In een eerder statement veroordeelde de mensenrechtenorganisatie de aanhouding van de voorzitters van de sociale groepen Nationale Catalaanse Assemblee (ANC) en Omnium Culturual (OC), omdat "zij, als individuen, recht hebben om hun mening te uiten en openbare vergaderingen mogen organiseren".

Voorstanders van een onafhankelijk Catalonië protesteren in Barcelona. (Foto: Getty Images)

Neutraliteit EU leidt tot veel kritiek

De neutraliteit van de EU-leiders kwam hen op veel kritiek te staan. Zeker na de ontwikkelingen in maart dit jaar, toen onder andere persbureau Reuters onthulde dat de radicaalrechtse en nationalistische Spaanse partij VOX als privéaanklager ging functioneren in het proces.

Van der Heijden wijst erop dat niet alle rechters "politiek beïnvloed zijn". Volgens hem doet de EU er goed aan om vanaf de zijkant toe te kijken. "Zij zien de bui al hangen. Het kan namelijk zomaar zo zijn dat straks meer regio's het voorbeeld van Catalonië volgen en dan kunnen ook andere landen uit elkaar vallen."

De EU heeft altijd laten doorschemeren dat, wanneer het Spaanse parlement en Constitutioneel Hof instemmen met de Catalaanse wens, zij Catalonië gaan erkennen als onafhankelijke staat. Een verzoek vanuit het Catalaanse kamp om te bemiddelen tussen beide partijen werd genegeerd.

Van der Heijden ziet voorlopig geen volgende onafhankelijkheidspoging komen. "Ik denk dat het inmiddels wel is afgelopen. De veroordeelde Catalaanse leiders zullen straks zeggen dat ze het niet eens zijn met hun (lichte) straf, maar zij gaan alsnog eieren voor hun geld kiezen. Die gaan niet nogmaals zulke initiatieven opzetten."