Speciaal aanklager Robert Mueller heeft het eindrapport van zijn onderzoek naar Russische inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 ingeleverd. Wat nu?

Is er al iets te zeggen over de conclusies van Mueller?

Ja en nee. Vooral nee. Het fameus lekbestendige team van de speciaal aanklager blijft de kaken op elkaar houden, maar zoals gebruikelijk valt er wel iets af te leiden uit het feit dat Mueller klaar is: hij zal zelf niet meer met nieuwe aanklachten komen.

In de loop van het onderzoek kwam Mueller met aantijgingen tegen 34 personen en drie bedrijven of wist hij schuldbekentenissen van hen los te krijgen. Zes van de aangeklaagde individuen waren oud-adviseurs van president Donald Trump.

Dat Mueller niet meer zelf naar de rechtbank zal stappen, betekent echter niet dat er geen nieuwe aanklachten kunnen voortvloeien uit zijn onderzoek. Verschillende delen van het Ruslandonderzoek zijn overgenomen door lokale aanklagers. Die van het Southern District in New York nemen bijvoorbeeld het zakenimperium van de familie Trump onder de loep. Het is ook mogelijk dat leden van Muellers team zaken met zich meenemen als ze worden teruggeplaatst bij hun eigen afdelingen en die daar weer oppakken.

Het wil ook niet zeggen dat Mueller heeft geconcludeerd dat Trump zich niet schuldig heeft gemaakt aan mogelijk onwettige handelingen. Het Amerikaanse ministerie van Justitie hanteert al decennia een richtlijn die stelt dat een zittende president niet kan worden vervolgd. Die is niet onomstreden, maar Mueller is er als justitiemedewerker wel aan gebonden.

Hoe dan ook, de aandacht is nu verschoven, van de ondoorgrondelijke speciaal aanklager die de VS bijna twee jaar in zijn ban hield, naar zijn chef, de nieuwe minister van Justitie, William (Bill) Barr.

Wie is Bill Barr en waarom kijkt iedereen nu naar hem?

Hij geldt als een van de beste juristen van de VS en heeft een ongekreukte reputatie in zijn vakgebied. Barr was eerder justitieminister, onder president George H.W. Bush, en wist zijn ministerie relatief geruisloos door een aantal lastige dossiers te loodsen, zoals de rassenrellen in Los Angeles in 1992.

Barr wekte vorig jaar opzien door - ongevraagd - een memo van negentien pagina's te schrijven aan het ministerie van Justitie. Daarin uitte hij zware kritiek op Mueller, omdat die onderzocht of Trump probeerde het Ruslandonderzoek te belemmeren door FBI-directeur James Comey te ontslaan. Het is het goed recht van de president om een FBI-directeur naar believen de laan uit te sturen, vond Barr.

“Ik ga niets doen waarvan ik denk dat het verkeerd is, en ik zal me door niemand laten dwingen dat wel te doen.”
William Barr

De memo zorgde voor kritische vragen van Democraten in de Senaat, tijdens de hoorzitting die voorafging aan de benoeming van Barr door Trump. De kandidaat-minister sprak zijn vertrouwen uit in de grondigheid en onpartijdigheid van Mueller en beloofde zo veel mogelijk informatie uit diens eindrapport te zullen delen met het Congres en het publiek.

Hij plaatste wel een belangrijke kanttekening: zoveel informatie als mogelijk is, als alle regels rond speciale aanklagers en die van het ministerie van Justitie in acht worden genomen.

Barr liet vrijdag, na zijn ontvangst van het eindrapport, al weten dat Mueller zijn werk vrijelijk heeft kunnen uitvoeren. Er zijn geen onderzoeksbesluiten geblokkeerd door zijn leidinggevenden, zei de minister.

Wat is Barr nu aan het doen?

Het Congres krijgt de bevindingen van Mueller niet direct te zien. In plaats daarvan levert de justitieminister een vertrouwelijk rapport over het eindrapport aan het Huis en de Senaat. Ook heeft Barr het voornemen geuit een tweede rapport te schrijven, bestemd voor publieke consumptie.

Barr staat voor een lastige taak. Hij krijgt één kans om de leden van het Congres ervan te overtuigen dat hij hun een helder en volledig beeld van de uitkomsten van het Ruslandonderzoek heeft gegeven. Daarbij moet hij echter rekening houden met mogelijk vertrouwelijke informatie. Gegevens die zijn verkregen door een onderzoeksjury kunnen bijvoorbeeld niet worden gedeeld zonder toestemming van de rechter.

Het Witte Huis heeft ook mogelijkheden om te beïnvloeden hoeveel informatie Barr kan verstrekken aan het Congres. De regering kan een beroep doen op 'executive privilege', de bevoegdheid van de president en zijn kabinet om inmenging in de uitvoerende macht door de wetgevende of de juridische macht te blokkeren.

Wat gaat Trump doen?

Bronnen binnen het Witte Huis hebben tegen Amerikaanse media gezegd dat Trump te kennen gaf "blij te zijn dat het voorbij is". De president heeft altijd volgehouden dat hij niet betrokken is geweest bij misdrijven. Hij heeft het Ruslandonderzoek tientallen keren aangevallen als een politiek gemotiveerde "heksenjacht".

Trump heeft gezegd dat hij er geen bezwaar tegen heeft als het eindrapport openbaar wordt gemaakt. In hoeverre hij dat meent, is nog te bezien.

Zijn advocaten willen het rapport graag eerst doornemen. Dat zou ongebruikelijk zijn: de bevindingen van speciaal aanklagers zijn in principe alleen bedoeld voor de justitietop. Bij zijn benoeming zei Barr dat hij niet zal toestaan dat het Witte Huis de eindrapportage van het Ruslandonderzoek beïnvloedt.

Als Trump het rapport te zien krijgt, zeggen de Democraten in het Congres, is dat klaarblijkelijk niet zo vertrouwelijk en willen wij het ook zien.

Wat gaan de Democraten doen?

De Democraten beschouwen het eindrapport van Mueller als het startpunt voor hun eigen onderzoeken naar Russische inmenging tijdens de presidentsverkiezingen in 2016, de persoon Trump en het functioneren van zijn regering.

Ze hebben zich vastgebeten op het standpunt dat het rapport openbaar moet worden gemaakt. Desnoods zullen ze hun meerderheid in het Huis van Afgevaardigden gebruiken om Mueller en Barr te dagvaarden en zo meer informatie uit het onderzoek boven water te krijgen. Ook het eindrapport zelf kan in theorie worden opgevraagd.

Als het tot dagvaardingen komt, ontspint zich waarschijnlijk een slepend juridisch gevecht. Trump kan zijn ministerie van Justitie opdragen medewerking te weigeren. De Democraten kunnen dat in de rechtbank aanvechten. Deskundigen zien een grote kans dat zo'n strijd zich zal uitstrekken tot het Hooggerechtshof.