Het Nederlandse Waddengebied is overspoeld met spullen uit de honderden containers die van een vrachtschip zijn gevallen. Veel van die goederen en de verpakkingsmaterialen zijn van plastic. Welke gevolgen heeft dat voor de dieren in het natuurgebied?

In de nacht van dinsdag 1 januari op woensdag 2 januari vielen naar schatting 270 containers van het vrachtschip MSC Zoe, dat op dat moment in de buurt van het Duitse Waddeneiland Borkum voer.

De wind en de stroming brachten een nog onbekend aantal containers naar de Nederlandse Waddeneilanden. Er zijn er inmiddels zo'n dertig containers aangetroffen, de rest is gezonken of drijft nog rond.

Zo'n honderd militairen reisden de vrijdag daarop naar Schiermonnikoog voor een tweedaagse schoonmaakactie. Mogelijk worden zij ook op andere locaties ingezet. Daarnaast zijn verschillende lokale overheden en organisaties schoonmaakacties met vrijwilligers gestart, waar volgens de Veiligheidsregio veel animo voor is. Staatsbosbeheer heeft een overzicht.

Ramp in Waddengebied maakt wereldwijd probleem zichtbaarder

"Gebeurtenissen zoals deze vinden niet vaak plaats", zegt Jip Louwe Kooijmans van de Vogelbescherming. Hij trekt een vergelijking met olierampen. "Die zijn inmiddels zo vaak voorgekomen, dat de ernst van een nieuwe ramp makkelijker in te schatten is."

Volgens Kooijmans zorgt het overboord gevallen afval er vooral voor dat een heel groot wereldprobleem opeens zichtbaarder is voor Nederlanders. Plastic dat zich normaliter via de golfstromingen ophoopt in grote eilanden die in de oceanen drijven, ligt opeens op het strand in Schiermonnikoog. "Nu gebeurt het aan onze kust, maar van wat er op de Atlantische of de Stille Oceaan gebeurt hebben we geen weet. Je zou denken dat daar ook weleens containers overboord spoelen."

Ook marien bioloog Jan van Franeker van de Wageningen Universiteit spreekt van een incident dat er niet echt uitsteekt als je het afzet tegen het bestaande, chronische probleem. "Wij hebben een monitor waarmee we de hoeveelheid plastic in de zeeën inschatten door naar het plastic in de magen van vogels te kijken. Het is een beetje koffiedik kijken, maar ik vermoed dat ik dit incident daar op termijn niet in zal terugzien."

Plastic wordt dodelijk deel van ecosysteem

Het Waddengebied is een belangrijk natuurgebied, onder meer voor vogels. Op de korte termijn zijn de gevolgen van het zwerfplastic voor de meeste soorten beperkt. Kooijmans: "Trekvogels als strandlopers en wulpen halen voedsel uit de bodem, dus die hebben hier niet direct last van. Dat geldt ook voor schelpeneters."

Zeevogels als meeuwen kunnen verpakkingsmateriaal wel voor voedsel aanzien. Vogels en zoogdieren, zoals zeehonden, kunnen er ook in verstrikt raken. Een beest dat grotere stukken plastic eet kan simpelweg verstopt raken, zegt Kooijmans. "Het dier raakt verzwakt, want de maag zit wel vol, maar niet met voedingsstoffen."

Zelfs walvissen kunnen onverhoopt een hap plastic nemen, zegt bioloog Van Franeker. "Onlangs zijn er verschillende potvissen aangespoeld. In de maag van een van die dieren werd een complete autobumper gevonden, dus het is waarschijnlijk dat ook walvissen grote stukken plastic binnenkrijgen."

De problemen op de langere termijn zijn ernstiger, maar ook lastiger te kwantificeren, zeggen de twee deskundigen.

Plastic vergaat niet

Kooijmans: "Veel van het plastic verdwijnt uit het zicht, maar het vergaat niet, dus het blijft decennialang in het ecosysteem. Het hoopt zich op in vegetatie en in de kwelders. Voor een deel fragmenteert het en komt het via kleine organismen als schelpen en garnalen terecht in vissen, vogels en uiteindelijk ook de mens."

Welke gezondheidsgevolgen dat microplastic precies heeft, is bepaald geen simpel vraagstuk. Van Franeker legt uit dat laboratoriumexperimenten - waarin dieren specifieke soorten plastic gevoerd kregen - allerlei nare effecten lieten zien, van beïnvloeding van de hormoonhuishouding of het zenuwstelsel tot het ontwikkelen van kanker. "Maar in de natuur spelen er zo veel factoren in op de conditie en de gezondheid van een dier, dat je de effecten moeilijk kunt onderscheiden."

Dat zwerfplastic in de natuur erg schadelijk is, staat dus wel vast, maar de precieze gevolgen zijn bijna niet te meten.

Nog honderden vermiste zakken met giftig poeder

Er is ook veel te doen om de 280 zakken met 7.000 kilo giftig organisch peroxide in poedervorm uit een van de gevallen containers. Twee van de vermiste zakken, 25 kilo per stuk, zijn inmiddels terecht.

De bijtende stof kan bij contact met de huid chemische brandwonden veroorzaken en is ook zeer schadelijk als die wordt ingeademd of via de vingers in mond of ogen terechtkomt. Deskundigen raden mensen die een zak peroxide aantreffen aan er niet aan te zitten en 112 te bellen.

Voor het milieu zijn de mogelijke gevolgen van de overboord gevallen peroxide beperkt, zei toxicoloog Martin van den Berg van de Universiteit Utrecht tegen RTL Nieuws. "Als de poederachtige stof langzaam in het water komt door de zakken die vergaan, wordt het heel snel verdund. Zelfs 7.000 kilo wordt dan snel afgebroken. Er is zo veel zeewater."