Nu donderdag duidelijk is geworden dat vlucht MH17 in 2014 is neergeschoten door een buk-raketinstallatie die van het Russische leger was, is een nieuwe stap in de zoektocht naar de daders van het vliegtuigongeluk gezet. Als die daders al worden gevonden, hoe groot is dan de kans dat ze ook daadwerkelijk worden gestraft? 

In het kort

  • Het JIT concludeerde dat MH17 met een Russische buk-raket is neergeschoten. 
  • Onderzoeksteam heeft meer bewijslast verzameld, vraagt getuigen meer informatie te delen. 
  • JIT spreekt van laatste fase van onderzoek, berechting mogelijk dichterbij. 
  • Bij de MH17-ramp kwamen 298 personen om het leven, onder wie 196 Nederlanders. 

"Rusland werd al langer als schuldige aangewezen, maar nu wordt er keihard gezegd dat het een Russische buk-raket is. Voor nabestaanden is het heel fijn dat deze update naar buiten is gekomen", zegt Hans van Koningsbrugge, hoogleraar geschiedenis en politiek van Rusland, aan de Rijksuniversiteit Groningen. Volgens Van Koningsbrugge kan er nu worden toegewerkt naar het vinden van daders.

"Het onderzoeksteam beschikt door het onderzoek over een lijst met namen van mogelijke daders. Die is niet vrijgegeven, maar achter de schermen wordt daar wel over gepraat. De lijst bestond ooit uit honderd namen, maar ik weet niet hoe groot die nu is."

Van Koningsbrugge sluit uit dat als de daders uit Rusland komen, dat de daders dan in eigen land worden berecht. "Dat zou een schuldbekentenis zijn van Rusland en dat is voorlopig echt uitgesloten, denk ik. Rusland heeft altijd zo hard volgehouden dat het met de ramp niks van doen had."

Een ander reden waarom Rusland volgens Van Koningsbrugge geen rechtszaak in eigen land gaat beginnen, is dat het altijd heeft ontkend dat er reguliere legereenheden in Oekraïne hebben gevochten.

"De buk-raketinstallatie in Kursk maakte deel uit van een eenheid van het Russische leger. Door een rechtszaak te beginnen zou Rusland erkennen dat het een aandeel heeft in de oorlog daar en dat maakt de situatie extra gecompliceerd."

"Rusland heeft altijd gezegd dat het rebellen waren die daar vochten. Degene die bevel heeft gegeven tot het afvuren van de buk-raket zal door het onderzoek wel worden gevonden, maar straf zal diegene in Rusland niet krijgen. Of Rusland moet zijn houding ineens veranderen." 

Ook Marieke de Hoon, internationaal strafrechtdeskundige van de Vrije Universiteit, denkt dat als de daders uit Rusland komen, de kans klein is dat die ook worden berecht en straf krijgen opgelegd. "In de Russische grondwet is verankerd dat er geen onderdanen mogen worden uitgeleverd. Dus als de daders inderdaad Russisch zijn, dan gaat dat absoluut niet gebeuren", zegt ze.

Schuldbekentenis uitgesloten

Een belangrijk gegeven dat dinsdag tijdens de persconferentie werd gedeeld, is volgens De Hoon dat Rusland niet alle informatie over de vliegramp heeft gegeven, ondanks dat het land dat wel altijd heeft beweerd. "Daarmee schendt Rusland het internationaal luchtvaartverdrag, dat door veel landen is ondertekend, waaronder Rusland", zegt ze.

"Alle staten die dat verdrag hebben ondertekend zijn verplicht om onderzoek te doen naar een burgervliegtuig dat is neergestort of neergehaald. Daar kan dan alsnog uit blijken dat het gaat om een ongeluk en dat Rusland er niets aan kan doen, maar door dat onderzoek niet te doen schenden ze dat verdrag."

Europees Hof

Als het al tot identificatie van de daders komt, dan zijn er verschillende opties, schetst De Hoon. De nabestaanden van de slachtoffers van de MH17-ramp of de Nederlandse staat zouden met die aanklacht naar het internationaal gerechtshof kunnen stappen. Maar dat is volgens De Hoon een "lange, ingewikkelde route". "Het zou veel effectiever zijn om naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens te stappen, dat in Straatsburg is gevestigd."

Rusland maakt onderdeel uit van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. "Artikel 2 van dat verdrag is het recht op leven", aldus De Hoon. "Als mensen omkomen, bij bijvoorbeeld een ramp als MH17, heeft een land de verplichting om een onderzoek in te stellen en informatie te verschaffen. Er wordt nu informatie achtergehouden, en dat is een potentiële schending van het verdrag."

De Hoon denkt dat Rusland roekeloosheid of nalatigheid kan worden verweten. Tijdens een conflict mag volgens haar met een buk-raket worden geschoten, maar er moet van tevoren goed worden uitgezocht of een doel een burger- of militaire vlucht is. "Rusland moet kunnen aantonen dat ze onderzoek hebben gedaan om het vliegtuig te kunnen identificeren. Als blijkt dat Rusland dat niet goed heeft gedaan, en die kans acht ik groot, dan is het waarschijnlijk dat Rusland een schadevergoeding aan de nabestaanden moet betalen. Het is natuurlijk wel de vraag of Rusland dat ook uiteindelijk gaat doen."

Politiek zwaar signaal

De Hoon denkt dat het de nabestaanden veel werk en zorgen uit handen zou nemen als de Nederlandse staat ervoor kiest om Rusland voor het Europees Hof te dagen.

"Het is ongebruikelijk als Nederland dat zelf doet en het zou een politiek zwaar signaal zijn, maar ik denk wel dat het een terechte keuze zou zijn als Nederland die maakt", vindt De Hoon. "Zeker in het kader van de 'onderste steen die boven moet komen', is het lastig om tegen de nabestaanden te vertellen dat ze zelf aan de slag moeten met een rechtszaak." 

Politieke consequenties richting Rusland kunnen niet uitblijven, vindt Piet Ploeg, voorzitter van de stichting Vliegramp MH17, die de belangen behartigt van nabestaanden van de slachtoffers van de MH17-ramp. "Het mag niet zo zijn dat Rusland de boel frustreert en daarmee wegkomt. Ik verwacht op zijn minst wel een reactie van de Kamer en het kabinet. Rusland moet heel hard worden aangesproken op het gebrek aan samenwerking", aldus Ploeg.

Daarnaast zou het de nabestaanden rust geven als de daders van de MH17-ramp zijn berecht. "Als de daders niet bij de rechtszaak aanwezig kunnen zijn, dan moeten zij in ieder geval bij verstek veroordeeld worden. Dan weet heel de wereld in ieder geval wat er gebeurd is. Mijn broer, zijn vrouw en zoon en daarbij nog 295 mensen zijn bij de ramp omgekomen en het kan niet zo zijn dat niemand daar ooit voor ter verantwoording wordt geroepen. Persoonlijk vind ik het van ondergeschikt belang of Piotr, Igor of wie dan ook achter de tralies belandt. Het gaat erom dat in de uitspraak duidelijk wordt hoe het is gegaan."