De Amerikaanse president Donald Trump noemde de atoomdeal met Iran de "slechtste deal in de geschiedenis". Dinsdag besloot Trump te breken met het akkoord dat zijn voorganger Barack Obama in 2015 had gesloten. Welke gevolgen heeft dit voor de oplopende spanningen in het Midden-Oosten?

In een eerste reactie liet Iran weten niet meteen uit het akkoord te stappen. "Teheran zal in de deal blijven, ook zonder Washington", aldus de Iraanse president Hassan Rohani.

Ook de Europese Unie wil graag vasthouden aan het nucleaire programma met Iran. "Deze overeenkomst is essentieel voor de veiligheid in Europa. We zijn vastbesloten onze burgers op deze manier te beschermen", zei EU-buitenlandchef Federica Mogherini dinsdag.

De Israëlische premier Benjamin Netanyahu noemde het akkoord met Iran in 2015 "een recept voor een ramp", maar volgens Bertus Hendriks is juist het verbreken van het akkoord "een recept voor oorlog". De Midden-Oostendeskundige van Instituut Clingendael voorziet "gevaarlijke ontwikkelingen, die mogelijk voor oorlog zorgen".

Paul Aarts, Midden-Oostendeskundige aan de Universiteit van Amsterdam, denkt dat de minste onrust ontstaat in het Midden-Oosten als Iran zich blijft houden aan het atoomakkoord.

"Belangrijk is dan of Europa bedrijven steunt om het bedrijfsleven in Iran te stimuleren. Vanuit Iraans perspectief was dat ook een belangrijke reden om zich aan te sluiten bij de deal. Maar daar moet door Brussel ontzettend hard aan gesleuteld worden. Door de handelsbeperkingen die door de Verenigde Staten worden opgelegd riskeren bedrijven hoge boetes. Bedrijven moeten bereid zijn om die risico’s te nemen, maar de Europese Unie moet die risico’s ook financieel willen afdekken."

Militair interveniëren

Zolang Iran zich niet opnieuw gaat toeleggen op het ontwikkelen van kernwapens zullen de spanningen niet zo hoog oplopen, verwacht Aarts. Maar zodra Iran anders besluit, zal dat veranderen. "Dan gaat Iran precies doen wat het akkoord tegen moest gaan, namelijk het ontwikkelen van een atoombom. Israël zou dat nooit toestaan en zal dan militair interveniëren. In dat geval zal Iran ook repressailles nemen. Dat kan het land doen door toe te slaan vanuit Irak of Syrië, maar via aanhangers van Hezbollah kan het dat ook doen in Israël zelf. Als dat gebeurt staat die regio in de hens, voor zover dat nu nog niet het geval is."

Een strijd met Israël zal Iran volgens Hendriks nooit winnen. Daarvoor is het Israëlische leger veel te sterk. "Daarover bestaat geen twijfel. Maar als Iran een stad als Tel Aviv, via Hezbollah vanuit Zuid-Libanon, inderdaad weet te bestoken met raketten, zorgt dat wel voor enorm veel onrust in Israël. Israël moet er dan rekening mee houden dat het niet alle raketten tegen kan houden, ondanks hun voortreffelijke afweersysteem."

Bondgenootschappen

Door allerlei bondgenootschappen bestaat in zo'n geval de kans dat het op een strijd uitloopt waar veel landen bij zijn betrokken. "Saudi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten en Egypte hebben een verbond en worden gesteund door de Verenigde Staten. Dat geldt ook voor Israël", legt de Iraans-Nederlandse politicoloog Peyman Jafari uit. "Iran werkt weer nauw samen met Syrië, China en Rusland."

Dat laatste steekt de Verenigde Staten, denkt Jafari. "Iran dient niet de geopolitieke belangen van de Verenigde Staten. Het land doorbreekt de hegemonie van de invloed die de VS heeft in het Midden-Oosten. Je kan zoals in Saudi-Arabië hoofden afhakken, maar dan gebeurt er weinig. Zolang je je maar aansluit bij de Verenigde Staten, wordt er niet ingegrepen. Dat is ook de reden dat Trump het regime in Iran omver wil werpen."

Saudi-Arabië

Iran en Saudi-Arabië willen allebei veel invloed uitoefenen op de kleinere landen in het Midden-Oosten. De rivaliteit tussen beide landen loopt dan ook hoog op, ziet Aarts. "Saudi-Arabië heeft echt een fobie voor Iraanse expansie over de regio. Tot nu toe bleef het bij stevige retoriek tussen beide landen, maar het kan er ook op uitdraaien dat Iran Saudi-Arabië met militaire middelen gaat aanpakken."

Saudi-Arabië liet dinsdag weten het besluit van Trump om uit de atoomdeal te stappen te steunen. Dat land was volgens Hendriks net als Israël "radicaal tegen dat akkoord". "Obama was van mening dat Iran gezien de grootte en de geschiedenis altijd een belangrijke speler zal blijven in het Midden-Oosten, of je dat nu leuk vindt of niet”, aldus Hendriks. "Maar de Saudi’s willen het Midden-Oosten helemaal niet delen. Het Iraanse regime moet in hun ogen weg en dus ook dat land is gericht op regime change."

Oorlog

Of het besluit van Trump om uit de atoomdeal te stappen tot een oorlog in het Midden-Oosten leidt is nu nog niet te concluderen. Maar de spanningen lopen in ieder geval op en daardoor kan de situatie ineens escaleren.

Clingendael-deskundige Hendriks trekt de vergelijking met het begin van de Eerste Wereldoorlog in 1914. "Daar is men toen ook slaapwandelend in terecht gekomen. In Sarajevo werd toen Franz Ferdinand doodgeschoten en dat zorgde voor het begin van de Eerste Wereldoorlog. Het gevaar bestaat dat in het Midden-Oosten ook oorlog ontstaat door een misrekening van de ander."

"Als Europa het bij Iran voor elkaar krijgt om deel te blijven uitmaken van het nucleaire akkoord, dan kan het zo zijn dat de spanningen niet verder oplopen", aldus Aarts. "Dat is een ingewikkeld politiek proces, want Iran zal dan wel de belofte willen krijgen dat de economie daar vlot wordt getrokken. Als Europa in ieder geval aangeeft zich daarvoor hard te maken, los van of het daarin slaagt, dan kan dat een teken zijn voor Iran waardoor het zegt: 'We kijken het een tijdje aan en hopen dat de vlam niet in de pan slaat'."