Achtergrond: Wat is de toekomst van Zimbabwe nu het leger de macht heeft?

Het Zimbabwaanse leger heeft de macht over het land overgenomen en de 93-jarige president Robert Mugabe en zijn gedoodverfde opvolgster, zijn vrouw Grace, buitenspel gezet. Wat zat er achter de coup en welk lot zal de Mugabes ten deel vallen?

In de nacht van dinsdag op woensdag reden pantservoertuigen en vrachtwagens vol soldaten de Zimbabwaanse hoofdstad Harare binnen. De toegangswegen naar de belangrijkste overheidskantoren, het parlement en het internationale vliegveld werden geblokkeerd en er werden explosies en schoten gehoord in de wijk waar de ambtswoning van Mugabe staat.

Enkele uren na het begin van de militaire operatie verscheen generaal-majoor Sibusiso, chef-staf logistiek, op de staatstelevisie. Hij ontkende in alle toonaarden dat er sprake is van een staatsgreep. De veiligheid van Mugabe en zijn veel jongere echtgenote Grace (52) wordt "gegarandeerd" door de coupplegers, maar de presidentiële familie heeft wel huisarrest.

Daarmee is min of meer een einde gekomen aan het 37-jarige bewind van Mugabe, een van de langst zittende leiders van Afrika.

Mugabe leidde zijn land naar de onafhankelijkheid als de republiek Zimbabwe na een lange strijd tegen de witte minderheidsregering die het land - toen nog Zuid-Rhodesië geheten - bestuurde na het einde van het Britse koloniale bewind.

De diepgelovige katholiek Mugabe geldt als een Pan-Afrikanist, een voorvechter van de Afrikaanse identiteit, maar hij is verre van onomstreden. Hij regeerde met harde hand en schuwde het geweld niet. Onder zijn leiding gleed Zimbabwe af naar een van de armste landen ter wereld.

Straatbeeld in Harare, enkele dagen na de machtsovername van het leger. 

Facties

De ogen zijn echter niet alleen gericht op Robert Mugabe. Al snel na de operatie van het leger vonden er arrestaties plaats in de kring rond Grace, de vrouw van Mugabe, die gezien werd als zijn opvolger. Onder anderen minister van Financiën Ignatius Chombo, commissaris-generaal van de politie Augustine Chihuri en de voorzitter van de jongerenafdeling van ZANU-PF, Kudzanai Chipanga, werden ingerekend. Zij behoren tot 'G40', een factie binnen de regeringspartij die bestaat uit 'de jonge generatie' binnen de Zimbabwaanse politiek.

Pal tegenover G40 staat de oude garde: politici en militairen die in de jaren 70 meevochten in de bevrijdingsoorlog tegen de witte minderheidsregering. In Zimbabwe geldt dat nog steeds als een belangrijk vereiste voor een succesvolle politieke carrière.

Mirjam van Reisen, hoogleraar Computing for Society aan de Universiteit Leiden, werkte enkele jaren geleden in Zimbabwe als adviseur voor oppositiepartij Movement for Democratic Change (MDC). Ze woonde op de feestdag Heroes Day een herdenkingsplechtigheid bij rond het nationale monument Heroes Acre, waar ze zag hoe oppositie-politici en regeringsleden elkaar ondanks de felle strijd tussen de twee kampen omhelsden. "De een was gemarteld door de ander, maar ze hebben wel samen gestreden voor die onafhankelijkheid en daarin zijn ze ontzettend met elkaar verbonden."

“Het ingewikkelde van het spel is dat Mugabe er natuurlijk zeker van wil zijn dat er geen juridische stappen tegen hem en zijn familie worden ondernomen”
Mirjam van Reisen

Stap te ver

Oud-vicepresident Emmerson Mnangawa is inmiddels aangesteld als interim-president. Hij was decennialang een belangrijke vertrouweling van Robert Mugabe, die zich tijdens de jaren zestig als student aansloot bij de gewapende onafhankelijkheidsbeweging ZANU, waarvan Mugabe mede-oprichter was, in de strijd tegen de witte minderheidsregering. Hij stond uit naam van Mugabe aan het hoofd van de bloedige repressie van het Ndebele-volk, waarbij tienduizenden mensen werden gedood.  

Mnangawa, die vele ministersposten bekleedde, had de beste papieren om Mugabe op te volgen. Op 6 november werd hij echter plotseling de laan uitgestuurd op aandringen van Grace, die hem ervan beschuldigde samen te zweren tegen haar man.

"Dat is de stap te ver geweest", zegt Jan-Bart Gewald, professor Afrikaanse Geschiedenis en directeur van het Africa Studies Centre aan de Universiteit Leiden. Volgens hem heeft Grace de invloed van Mnangagwa bij de Zimbabwaanse strijdkrachten, de veiligheidsdiensten en de invloedrijke vereniging van oorlogsveteranen fataal onderschat. "Ik snap echt niet dat ze dat heeft geprobeerd. Ze heeft heel hoog ingezet en beslissend verloren. Mnangagwa is echt de 'Dark Lord', hij is minister van Staatsveiligheid geweest en heeft een zak vol met informatie over werkelijk iedereen die ertoe doet in Zimbabwe."

"Die man is vorige week uit het zadel gelicht en binnen een week heeft hij het voor elkaar gekregen om een perfecte coup uit te voeren", aldus Gewald. "Met andere woorden, die plannen lagen al veel langer klaar. Er zijn zoveel dingen waar je aan moet denken als je een staatsgreep pleegt en dit is gewoon vlekkeloos verlopen."

Veranderingen

Wat er nu precies zal gebeuren is nog onduidelijk. De hoogste legercommandant, generaal Constantio Chiwenga, bondgenoot van Mnangagwa, die de orders uitdeelde tijdens de machtsovername, onderhandelde afgelopen dagen urenlang met Mugabe. 

Zondagavond sprak Mugabe zijn volk toe en gaf, tot verbijstering van velen, aan gewoon president te zijn tijdens het partijcongres in december. Hij liet weten dat hij de veranderingen binnen ZANU-PF begrijpelijk vindt. "Toch moeten we ons niet laten leiden door bitterheid en wraakgevoelens." Over de mogelijkheid om af te treden zei hij niets.

Ook voor de bevolking is het afwachten wat er staat te gebeuren. "De Zimbabwaanse bevolking is rustig, maar zal niet meteen gaan juichen en springen. Iedereen weet dondersgoed dat het leger en de politie heel hard kunnen optreden als ze dat nodig vinden", zegt Gewald. 

“Hij zal terugtreden, want hij heeft de macht niet meer, dat weet iedereen”
Jan-Bart Gewald

Imago

Bronnen binnen ZANU-PF melden dat de partij een resolutie voorbereidt om Mugabe deze week af te zetten, als hij blijft weigeren uit eigen beweging te vertrekken.

"Het ingewikkelde van het spel is dat Mugabe er natuurlijk zeker van wil zijn dat er geen juridische stappen tegen hem en zijn familie worden ondernomen", zegt Van Reisen. "En aan de andere kant heeft het leger iets willen doen wat op een bepaalde manier toch ook positief naar buiten komt en het imago van Zimbabwe en Mugabe zo min mogelijk beschadigt."

Mugabe geldt in het Westen als een genadeloze dictator, maar die gedachte laat zijn reputatie in Afrika buiten beschouwing, benadrukt Van Reisen. "Mugabe heeft echt wel aanzien in Zimbabwe en in Afrika. Hij heeft zijn land volgens de meeste inwoners toch gered."

"De enige reden dat Mugabe niet meteen is weggeduwd, is dat de legerleiding zo snel mogelijk over wil gaan tot de orde van de dag", stelt Gewald. "Ook de Afrikaanse Unie (AU) en het regionale samenwerkingsverband Ontwikkelingsgemeenschap van Zuidelijk Afrika (SADC) zien hem als een gerespecteerde heer. Als het leger hem bijvoorbeeld hadden neergeschoten, hadden ze de AU en de SADC tegen zich gehad. Dat is niet gebeurd, en daarom is de coup door deze organisaties niet ronduit veroordeeld."

Orde van de dag

Gewald ziet het vertrek van Mugabe als onvermijdelijk, maar Van Reisen denkt niet dat hij met stille trom in de coulissen zal verdwijnen. "Kijk naar zijn verschijnen bij afstudeerbijeenkomst op die universiteit vorige week. Hij hoefde daar echt niet bij te zijn, het is een onschuldig iets, maar hij heeft willen laten zien dat het land van hem is: 'Dit is mijn volk, ik ben de koning. Ik hoor bij de publieke sfeer in Zimbabwe en mij krijg je niet weg'."  

"Mijn inschatting zou zijn dat ze proberen een soort ceremoniële rol op te tuigen voor Mugabe, zodat hij zijn nalatenschap als bevrijder niet verliest", zegt ze. "Hij wil worden begraven op de Heroes Acre."

Gewald zegt dat Mugabe wel moet vertrekken, maar dat het moet lijken alsof hij dat "zelfstandig en vrijwillig heeft besloten. Hij zal terugtreden, want hij heeft de macht niet meer, dat weet iedereen." Wat betreft zijn echtgenote: die is haar leven niet zeker wanneer Mugabe overlijdt. Op de publieke opinie hoeft ze niet te rekenen: 'Gucci Grace' heeft zich niet geliefd gemaakt met haar extreme koopverslaving en opvliegendheid.

Robert Mugabe tijdens een militaire inspectie eerder dit jaar. 

President Mnangagwa

Er zijn dus twee hoofdscenario's denkbaar: President Mugabe ruimt stilletjes het veld, met eerbehoud, of hij blijft nog even zitten als ceremoniële president, terwijl de coupplegers eigenlijk het land besturen, waarschijnlijk met Mnangagwa aan het hoofd.

Van Reisen denkt dat Mnangagwa "zou opereren met meer oog voor de economische opbouw voor het land." Ook Jan-Bart Gewald ziet Zimbabwe onder leiding komen van Mnangagwa, "want de oppositie is volledig uit elkaar gespeeld. De kiesdistricten zijn nu bovendien zo georganiseerd, dat oppositie niet meer loont. ZANU-PF zal winnen en iedereen zal het verwelkomen als 'vrije en open verkiezingen', ook de AU en de EU."

"Ik heb goede hoop voor Zimbabwe. Er zullen dan geen redenen meer zijn om de bestaande economische sancties tegen het land in stand te houden en het land bezit genoeg mineralen en landbouwpotentieel."

Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

Lees meer over:
Tip de redactie