Al weken gaan duizenden Polen de straat op om te protesteren tegen de plannen van de Poolse regering die de democratische rechtstaat zouden inperken. Ook de Europese Commissie is bezorgd. 

Eurocommissaris Frans Timmermans heeft Warschau eind juli een maand de tijd gegeven om onder meer de rechterlijke onafhankelijkheid in overeenstemming te brengen met EU-normen.

Polen is al langer het zorgenkindje van de Europese Unie. Sinds het aantreden van de rechts-conservatieve regering, onder leiding van Recht en Rechtvaardigheid (PiS), wordt geprobeerd democratische pilaren te ondermijnen. 

Zo probeerde de PiS vorig jaar de persvrijheid in te perken door de vrijheid van parlementair journalisten te beknotten. Per medium zouden nog maar twee journalisten tot het parlementsgebouw worden toegelaten waar zij in een apart zaaltje zouden moeten wachten tot een politicus hen te woord zou staan. Vergaderingen en de wandelgangen zouden verboden terrein worden.

Na hevige protesten van Poolse burgers en journalisten ging dat plan niet door. Ook toen kreeg het oost-Europese land een tik op de vingers van de Europese Commissie. 

Woensdag volgde er opnieuw dreigende taal van Eurocommissaris Frans Timmermans. De Commissie dreigt Polen het stemrecht in de Europese Raad te ontnemen als het land de voorgenomen hervormingen van het rechtssysteem niet terugtrekt.

Zaterdag liet de Commissie weten dat het juridische stappen tegen Polen begonnen is. Polen moet binnen een maand reageren op de aanzegging. Een inbreukprocedure kan leiden tot een zaak bij het Europese Hof van Justitie. De Poolse onderminister voor Europese Zaken noemde het besluit van de commissie ''niet gerechtvaardigd''.

Wat wil de PiS met de rechterlijke macht?

Volgens regeringspartij PiS zijn hervormingen nodig, omdat de rechtspraak in Polen corrupt zou zijn. Een drietal wetsvoorstellen zou het voor de regerende partij mogelijk maken om invloed uit te oefenen op de rechtspraak.

Het eerste voorstel zou het parlement in staat stellen om de leden van de Poolse Raad voor de Rechtspraak te benoemen. Die raad is verantwoordelijk voor de benoemingen van de rechters.

Het tweede voorstel maakt het de minister van Justitie mogelijk om de presidenten van de rechtbanken te vervangen.

Het derde wetsvoorstel gaat nog verder en maakt het mogelijk om alle rechters van het Hooggerechtshof, de hoogste rechter in Polen, te vervangen.

Veto

Ondanks internationale kritiek stemde de Poolse senaat voor het weekend in met de wetsvoorstellen. Opnieuw gingen duizenden Polen de straat op en vrij onverwacht werden twee van de drie voorstellen geblokkeerd.

President Andrzej Duda van de PiS-partij gebruikte namelijk zijn veto om het plan de Raad van de Rechtspraak en het Hooggerechtshof onder politieke controle te stellen tegen te houden.

Volgens Duda is het rechtssysteem inderdaad aan hervorming toe, maar de voorgestelde wetten zouden een te grote inbreuk op de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht betekenen. Bovendien toonden de massale protesten in de straten van Polen aan dat de plannen niet breed gedragen werden.

Hij wil de komende tijd werken aan hervormingen die de Poolse bevolking wel kan accepteren.

Stemrecht

Timmermans waarschuwt woensdag nogmaals dat die hervormingen de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht niet mogen aantasten. Het wetsvoorstel dat de minister van Justitie in staat stelt rechtbankvoorzitters te benoemen is door de Poolse president namelijk niet geblokkeerd.

"Het is tijd dat Polen de onafhankelijkheid van het Grondwettelijk Hof herstelt en de wetten die de rechterlijke macht hervormen intrekt of in overeenstemming brengt met de Poolse grondwet en EU-normen voor rechterlijke onafhankelijkheid", zei Timmermans.

Als de komende tijd zal blijken dat Polen toch maatregelen neemt die het de justitieminister de mogelijkheid biedt de rechtbankvoorzitters te benoemen, dan zal de Europese Commissie onmiddellijk artikel 7 inroepen, wat Polen het stemrecht bij besluitvorming in de Europese Unie ontneemt.

Deze maatregel heeft de Commissie nog nooit hoeven gebruiken en het is nog maar de vraag of die ook zal worden ingeroepen. Voor de verregaande straf om een lidstaat het stemrecht te ontnemen is unanimiteit een voorwaarde en de rechts-conservatieve Hongaarse premier Viktor Órban heeft al laten weten achter de Poolse regering te staan.

Órban, die door voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker weleens gekscherend "de dictator" is genoemd, is zelf ook geen fan van "Brusselse bemoeienis".